Szacunek to postawa uznania wobec człowieka, zasad czy wartości. Łączy w sobie podziw, powagę i gotowość liczenia się z kimś lub czymś. Może być okazywany słowem, zachowaniem, a czasem właśnie powstrzymaniem się od słowa.
Wszystkie synonimy słowa „szacunek”
Synonimy rzeczownikowe związane z „szacunkiem” (alfabetycznie):
admiracja, atencja, cześć, czołobitność, deferencja, estyma, honor, hołd, nabożność, poszanowanie, powaga, poważanie, podziw, respekt, rewerencja, uszanowanie, uwielbienie, uznanie, względy, wzgląd
Nie wszystkie te słowa można wstawić w każde miejsce zamiast „szacunek”. Część jest bardziej emocjonalna („uwielbienie”), część wyraźnie oficjalna („deferencja”, „rewerencja”), część ma odcień ironiczny lub negatywny („czołobitność”).
„Szacunek” jest ogólny i bezpieczny stylistycznie. Inne określenia zawężają znaczenie: podkreślają podziw („admiracja”), rangę społeczną („estyma”), chłodny dystans („respekt”) albo przesadną uległość („czołobitność”).
Grupy znaczeniowe i konteksty użycia
1. Neutralny, codzienny „szacunek”
- szacunek
- poważanie
- uznanie
- poszanowanie
- respekt
- uszanowanie
Te słowa pojawiają się najczęściej w zwykłych rozmowach i tekstach publicystycznych. „Poważanie” i „poszanowanie” brzmią nieco poważniej, ale nadal mieszczą się w codziennym języku. „Respekt” bywa używany tam, gdzie szacunek miesza się z lekkim lękiem lub dystansem.
2. Szacunek oficjalny, instytucjonalny
- atencja
- deferencja
- estyma
- powaga (w znaczeniu „wysoka pozycja, autorytet”)
- rewerencja
- wzgląd, względy
Te określenia pasują do języka urzędowego, prawniczego, dyplomatycznego lub eleganckiej prozy. „Estyma” i „atencja” są podniosłe. „Deferencja” i „rewerencja” to zapożyczenia, używane głównie w stylu bardzo oficjalnym albo lekko ironicznym.
3. Szacunek jako podziw i emocjonalne uznanie
- admiracja
- podziw
- uwielbienie
- cześć
- hołd
- nabożność
Tu szacunek jest silnie uczuciowy, często z domieszką zachwytu. „Podziw” i „admiracja” opisują uznanie dla czyichś osiągnięć. „Uwielbienie”, „cześć” i „nabożność” zbliżają się do języka religijnego lub fanowskiego. „Hołd” podkreśla wyraźny gest okazania szacunku.
4. Szacunek przesadny lub krytycznie oceniany
- czołobitność
- uniżona cześć (połączenie opisowe)
- nabożny stosunek (ironizujące określenie)
Takie słownictwo opisuje przesadny, często sztuczny lub wymuszony szacunek. Pojawia się zwykle w komentarzach oceniających cudze zachowanie.
5. Szacunek jako wysoka pozycja, dobra opinia
- poważanie (być w poważaniu)
- estyma (cieszyć się estymą)
- uznanie (mieć uznanie, zdobyć uznanie)
- autorytet (w szerszym sensie)
- względy (mieć czyjeś względy)
W tych użyciach nacisk kładzie się na pozycję osoby w oczach innych: na opinię społeczną, prestiż, rangę.
„Szacunek” opisuje przede wszystkim postawę; „poważanie”, „estyma”, „uznanie” – raczej status, czyli to, jak ktoś jest oceniany i przez kogo.
Subtelne różnice między wybranymi synonimami
„Szacunek” – „respekt” – „poważanie”
- szacunek – najbardziej ogólne, neutralne słowo; pasuje niemal wszędzie.
- respekt – oprócz uznania zawiera pierwiastek dystansu, czasem lęku: coś budzi respekt, bo jest silne, groźne albo wymagające.
- poważanie – akcentuje raczej społeczną ocenę i dobrą opinię niż samą postawę; ktoś cieszy się poważaniem w środowisku.
„Uznanie” – „podziw” – „admiracja”
- uznanie – zaakceptowanie, przyznanie komuś wartości lub racji; może być chłodne i rzeczowe.
- podziw – uznanie połączone z silnym pozytywnym uczuciem, często z zachwytem.
- admiracja – podobna do „podziwu”, ale brzmi bardziej książkowo, niekiedy oficjalnie lub patetycznie.
„Cześć” – „hołd” – „czołobitność”
- cześć – wysoki szacunek, często z odcieniem uroczystym lub religijnym.
- hołd – wyraźny, zwykle jednorazowy gest oddania czci: złożenie hołdu, oddanie hołdu.
- czołobitność – ironiczne lub krytyczne określenie przesadnego, uniżonego okazywania szacunku.
„Poszanowanie” – „honor” – „powaga”
- poszanowanie – szacunek wyrażony w praktyce: w przestrzeganiu zasad, praw, godności.
- honor – bardziej kategoria etyczna i społeczna niż zwykły szacunek; wiąże się z godnością i zasadami.
- powaga – może oznaczać zarówno „szacunek” (mieć powagę w oczach innych), jak i sposób zachowania: bez żartów, uroczyście.
„Honor” i „godność” nie są prostymi synonimami „szacunku”, ale często tworzą z nim stałe związki: szacunek dla ludzkiej godności, honor i szacunek, brak szacunku wobec siebie samego.
Kolokacje i typowe połączenia ze słowem „szacunek”
Czasowniki + „szacunek”
- okazywać szacunek
- mieć do kogoś szacunek
- darzyć kogoś szacunkiem
- czuć szacunek
- budzić szacunek
- zyskać / zdobyć czyjś szacunek
- stracić czyjś szacunek
- wzbudzać szacunek
- domagać się szacunku
- wymagać szacunku
- odnosić się z szacunkiem
- brakować komuś szacunku
Przymiotniki + „szacunek”
- głęboki szacunek
- szczery szacunek
- wielki szacunek
- ogólny szacunek
- wzajemny szacunek
- zasłużony szacunek
- powszechny szacunek
- formalny szacunek
- udawany szacunek
- resztki szacunku
Rzeczowniki + „szacunek” w związkach frazeologicznych
- szacunek dla (kogoś, czegoś)
- szacunek wobec (kogoś)
- szacunek do samego siebie
- brak szacunku
- oznaka szacunku
- forma szacunku
- przejaw szacunku
- gest szacunku
Typowe połączenia z synonimami
- cieszyć się poważaniem
- mieć wysokie poważanie
- zdobyć czyjeś uznanie
- zyskać uznanie krytyków
- oddać hołd bohaterom
- pozostawać w estymie
- darzyć kogoś atencją
- odnosić się z rewerencją
W polszczyźnie potocznej używa się też skróconego, ekspresywnego „szacun” („To jest szacun!”) – to swobodna, młodzieżowa forma wyrażania dużego uznania lub podziwu.
Przykłady użycia w zdaniach
- „Mam ogromny szacunek dla ludzi, którzy potrafią przyznać się do błędu.”
- „Dzięki swojej rzetelności szybko zdobył uznanie współpracowników i cieszył się ich poważaniem.”
- „Jej postawa na sali rozpraw budziła respekt nawet wśród doświadczonych adwokatów.”
- „W milczeniu oddano hołd ofiarom katastrofy, okazując im cześć i głęboki szacunek.”