Tolerancja to gotowość do przyjmowania czyjejś odmienności bez wrogości, agresji ani chęci narzucania własnych przekonań. Oznacza cierpliwe znoszenie różnic – w poglądach, zachowaniach, wyglądzie, stylu życia – nawet jeśli budzą sprzeciw czy niezrozumienie. W języku codziennym słowo to funkcjonuje zarówno w znaczeniu etycznym („postawa”), jak i bardziej technicznym („dopuszczalne odchylenie”, np. w medycynie czy inżynierii).
Synonimy słowa „tolerancja” – pełna lista
Poniżej lista bliskoznaczników „tolerancji” w znaczeniu postawy wobec innych ludzi i zjawisk:
Synonimy ogólne (społeczne, etyczne):
akceptacja, bezstronność, cierpliwość, dalekość (rzad.), dystans (wobec cudzych wad), elastyczność, forbearancja (rzad., książk.), liberalizm, pobłażliwość, powściągliwość, przyzwolenie, przyzwalanie, respektowanie (inności), szacunek, ugodowość, ustępliwość, wyrozumiałość, zgoda (na czyjąś odmienność), życzliwość
Synonimy nacechowane pozytywnie (moralnie):
akceptacja, bezstronność, empatia, fair play (pot.), humanitaryzm, kultura osobista, liberalizm, otwartość, poszanowanie (odmienności), respekt, szacunek, życzliwość
Synonimy z odcieniem pobłażliwości:
dogodność (rzad.), folgowanie (komuś), łagodność, miękkość (charakteru), nadmierna pobłażliwość, pobłażliwość, pobłażanie, pobłażanie słabościom, przyzwolenie, puszczanie płazem, taryfa ulgowa, wyrozumiałość
Synonimy potoczne i publicystyczne:
danie komuś żyć, luz (światopoglądowy), luzackość, odpuszczanie, podejście na luzie, szerokie horyzonty, wyluzowanie (światopoglądowe)
Synonimy w znaczeniu „znoszenie, wytrzymywanie”:
cierpliwość, forbearancja, odporność psychiczna, powściągliwość, samokontrola, samopanowanie, stoicki spokój, wytrzymałość, znoszenie (czegoś), znoszenie cudzych przywar
Synonimy techniczne i specjalistyczne:
dopuszczalny margines (błędu), margines bezpieczeństwa, odchylenie dopuszczalne, zakres dopuszczalny, zakres odchyleń, zakres tolerancji, tolerancja pomiarowa, tolerancja organizmu (np. na lek)
Ciekawostka językowa: W języku polskim „tolerancja” jest rzeczownikiem abstrakcyjnym, ale w praktyce często wymaga dookreślenia: „tolerancja wobec…”, „tolerancja na…”, „tolerancja dla…”. Przyimek zmienia odcień znaczeniowy: „tolerancja dla odmienności” brzmi wyraźnie życzliwiej niż „tolerancja wobec cudzych zachowań”, która zakłada pewien dystans.
Grupy znaczeniowe: od akceptacji po pobłażliwość
1. Tolerancja jako akceptacja i szacunek
W tym obszarze „tolerancja” to postawa świadomego uznania czyjegoś prawa do bycia innym – bez protekcjonalności i poczucia wyższości.
- Synonimy neutralne i pozytywne: akceptacja, otwartość, szacunek, poszanowanie (odmienności), respekt, bezstronność, humanitaryzm, kultura osobista, liberalizm, życzliwość
- Typowe konteksty: relacje międzykulturowe, różnice światopoglądowe, życie społeczne, debata publiczna
„Akceptacja” sugeruje przyjęcie czegoś jako równoprawnego i nie gorszego, „szacunek” – dodatkowo podkreśla godność drugiej strony. „Otwartość” kojarzy się z ciekawością i gotowością do dialogu, nie tylko biernym „znoszeniem”.
Subtelna różnica: „tolerancja” zakłada często wewnętrzny sprzeciw, ale świadome powstrzymanie się od działania („nie podoba się, ale się nie zabrania”), natomiast „akceptacja” to pełne pogodzenie się z czyjąś odmiennością – bez negatywnego ładunku.
2. Tolerancja jako cierpliwe znoszenie
W drugim kręgu znaczeń chodzi o „znoszenie” czyichś wad, przywar czy irytujących zachowań – najczęściej w relacjach osobistych.
- Synonimy: cierpliwość, wyrozumiałość, stoicki spokój, powściągliwość, samopanowanie, samokontrola, wytrzymałość, znoszenie (czegoś), znoszenie cudzych przywar, forbearancja
- Styl: od neutralnego („cierpliwość”, „wyrozumiałość”) po lekko książkowy („forbearancja”, „stoicki spokój” w przenośni)
„Cierpliwość” skupia się na czasie i wytrzymałości, „wyrozumiałość” – na zrozumieniu przyczyn cudzego zachowania. „Stoicki spokój” podkreśla niewzruszoność wobec trudności.
3. Tolerancja czy pobłażliwość?
W potocznym użyciu „tolerancja” bywa mylona z przymykaniem oka na zachowania szkodliwe. Z tego obszaru pochodzą synonimy z wyraźnie ujemnym lub ambiwalentnym zabarwieniem.
- Synonimy: pobłażliwość, pobłażanie, puszczanie płazem, taryfa ulgowa, folgowanie (komuś), miękkość (charakteru), nadmierna pobłażliwość, przyzwolenie
- Kontekst: wychowanie, prawo, normy społeczne, etyka
Subtelna różnica: „pobłażliwość” zakłada, że ktoś z góry wie, iż powinien zareagować ostrzej, ale świadomie rezygnuje z sankcji; „tolerancja” nie musi zawierać takiego poczucia winy czy zaniedbania – może wynikać z przekonania, że czyjeś zachowanie mieści się jeszcze w dopuszczalnych granicach.
4. Tolerancja światopoglądowa i obyczajowa
W języku publicznym często pojawia się zestaw synonimów opisujących „szerokość spojrzenia” na sprawy społeczne i obyczajowe.
- Synonimy: liberalizm, otwartość, szerokie horyzonty, postawa liberalna, podejście na luzie, luz (światopoglądowy), wyluzowanie (światopoglądowe), ugodowość
- Styl: „liberalizm”, „postawa liberalna” – bardziej oficjalne; „luz”, „podejście na luzie”, „wyluzowanie” – wyraźnie potoczne
„Liberalizm” zwykle wiąże się z konkretnym nurtem filozoficznym i politycznym. „Szerokie horyzonty” brzmią bardziej literacko i sugerują szeroką wiedzę oraz ciekawość świata. „Luz” podkreśla dystans i brak skłonności do moralizowania.
5. Tolerancja w języku specjalistycznym
Poza obszarem etyki i relacji międzyludzkich „tolerancja” ma mocno ugruntowane znaczenia techniczne.
- Synonimy techniczne: zakres tolerancji, zakres dopuszczalny, dopuszczalne odchylenie, odchylenie dopuszczalne, margines bezpieczeństwa, dopuszczalny margines (błędu), margines błędu, tolerancja pomiarowa
- Synonimy medyczne i biologiczne: tolerancja organizmu, tolerancja na lek, tolerancja na ból, odporność organizmu, przystosowanie organizmu, adaptacja organizmu
Subtelna różnica: „tolerancja na lek” oznacza stopniowe zmniejszenie reakcji organizmu na tę samą dawkę; „odporność na lek” sugeruje brak działania leku w ogóle. W języku precyzyjnym nie warto ich zamieniać.
Przykłady użycia w praktyce
1. W znaczeniu akceptacji i szacunku:
„Deklarowana przez niego tolerancja wobec odmiennych poglądów wynikała z głębokiej akceptacji pluralizmu w życiu społecznym.”
2. W znaczeniu cierpliwego znoszenia:
„Jej tolerancja dla spóźnialskich współpracowników była w istocie imponującą wyrozumiałością i stoickim spokojem.”
3. Z odcieniem pobłażliwości:
„Zbyt daleko idąca tolerancja dla łamania zasad przerodziła się w niebezpieczną pobłażliwość i przyzwolenie na bylejakość.”
4. W znaczeniu technicznym:
„Konstrukcja dopuszcza jedynie niewielką tolerancję wymiarową, dlatego margines błędu musi być ściśle kontrolowany.”