Forma „dziewczyną” i forma „dziewczynom” są poprawne, ale używa się ich w zupełnie innych sytuacjach. Kłopot zaczyna się zwykle wtedy, gdy w zdaniu pojawia się kilka rzeczowników i czasowników naraz. Zamiast uczyć się na pamięć pojedynczych przykładów, lepiej zrozumieć, z jakimi pytaniami, przypadkami i konstrukcjami łączą się te formy. Wtedy dobranie poprawnego wariantu staje się kwestią kilkunastu sekund, a nie zgadywanki.
Odmiana „dziewczyna” – punkt wyjścia
Najpierw trzeba zobaczyć, z jakimi przypadkami ma się do czynienia. Słowo „dziewczyna” odmienia się następująco (liczba pojedyncza i mnoga):
- Mianownik: dziewczyna – dziewczyny (kto? co?)
- Dopełniacz: dziewczyny – dziewczyn (kogo? czego?)
- Celownik: dziewczynie – dziewczynom (komu? czemu?)
- Biernik: dziewczynę – dziewczyny (kogo? co?)
- Narzednik: dziewczyną – dziewczynami (z kim? z czym?)
- Miejscownik: dziewczynie – dziewczynach (o kim? o czym?)
Interesują tu dwie formy:
dziewczyną – narzędnik liczby pojedynczej (z kim? z czym?)
dziewczynom – celownik liczby mnogiej (komu? czemu?)
Różnica nie jest więc „ładniej – brzydziej” ani „oficjalnie – nieoficjalnie”, tylko czysto gramatyczna: inny przypadek, inne pytanie, inna rola w zdaniu.
„Dziewczyną” mówi o tym, kim ktoś jest lub z kim/co robi coś. „Dziewczynom” mówi o tym, komu coś dajemy, mówimy, pomagamy.
„Dziewczyną” – kiedy używa się narzędnika
Forma „dziewczyną” odpowiada na pytanie „z kim? z czym?”. W praktyce pojawia się głównie w dwóch sytuacjach:
- przy czasowniku „być” i podobnych, gdy określa się czyjąś funkcję, rolę lub stan,
- w konstrukcjach typu „z kim? z czym?” – dosłownie lub w znaczeniu przenośnym.
„Dziewczyną” przy czasowniku „być”
Najczęstszy przypadek to zdania, w których mówi się, kim ktoś jest:
– On jest dziewczyną? – zdanie żartobliwe lub w fikcji, ale gramatycznie poprawne.
– Ona była dziewczyną sąsiada.
– Chcę być dziewczyną, która dotrzymuje słowa.
W takich zdaniach narzędnik pojawia się po czasownikach:
- być (jest, była, będzie dziewczyną),
- zostać (została jego dziewczyną),
- stać się (stała się dziewczyną, której wszyscy słuchają).
Działa tu prosty schemat: jeżeli da się zadać pytanie „kim jest?” / „kim została?”, odpowiedź będzie w narzędniku, czyli „dziewczyną”.
Można to łatwo sprawdzić, podmieniając słowo na inne, które „brzmi znajomo” w narzędniku:
– Ona jest lekarką → ona jest dziewczyną (ta sama konstrukcja).
– On chce być pilotem → ona chce być dziewczyną.
„Dziewczyną” w konstrukcjach „z kim? z czym?”
Drugi typ użycia to klasyczne pytanie „z kim? z czym?”:
– Idzie z dziewczyną do kina.
– Rozmawiał z dziewczyną przy wejściu.
– Był zachwycony rozmową z dziewczyną z recepcji.
Jeśli w zdaniu można naturalnie wstawić „z kim? z czym?”, pojawi się właśnie narzędnik. Czasownik nie musi jasno wskazywać na relację towarzyszenia – ważne jest znaczenie całego fragmentu:
– Poszedł na spacer z dziewczyną (dosłownie z osobą).
– Podzielił się sekretem z dziewczyną (z kim? – z dziewczyną).
– Zakochał się w dziewczynie, a potem długo był z dziewczyną w związku.
Warto zwrócić uwagę na konstrukcje, gdzie „dziewczyną” nie stoi przy „z”, ale wciąż jest narzędnikiem:
– Jest zachwycony dziewczyną z sąsiedztwa. (kim? czym? – dziewczyną).
– Interesuje się dziewczyną z równoległej klasy.
Tu da się dopowiedzieć w myślach „tą dziewczyną”: jest zachwycony (kim? czym?) tą dziewczyną. To też narzędnik.
„Dziewczynom” – kiedy używa się celownika
Forma „dziewczynom” to celownik liczby mnogiej, czyli odpowiedź na pytanie „komu? czemu?”. W zdaniu taka forma zwykle wskazuje na odbiorcę czynności – osobę, do której coś jest kierowane.
„Dziewczynom” jako odbiorcom czynności
Najprostsze przykłady:
– Daj to dziewczynom. (komu?)
– Pomogę dziewczynom z referatem. (komu?)
– Nauczyciel tłumaczył zadanie dziewczynom w ostatniej ławce. (komu?)
Celownik bardzo często występuje z czasownikami:
- dawać (dać),
- mówić, tłumaczyć, wyjaśniać,
- pomagać, przeszkadzać,
- polecać, proponować, sugerować,
- wierzyć, ufać, zazdrościć, sprzyjać.
W każdym z tych przypadków łatwo zadać pytanie „komu?”:
– Wyjaśnił to dziewczynom (komu?)
– Zawsze dziewczynom pomaga (komu?)
– Zazdrościł dziewczynom odwagi (komu?).
Tu nie ma miejsca na „dziewczyną” – konstrukcja „komu? czemu?” wymusza celownik, więc jedyną poprawną formą w liczbie mnogiej będzie „dziewczynom”.
„Dziewczynom” w mniej oczywistych zdaniach
Czasem celownik nie jest aż tak widoczny, bo w zdaniu nie ma prostego „dać komuś coś”. Warto wtedy patrzeć szerzej na sens całej wypowiedzi:
– Zrobiło się głupio dziewczynom, które to słyszały.
– Nikt dziewczynom nie powiedział, że zajęcia odwołano.
– Tamte słowa naprawdę dziewczynom pomogły.
Za każdym razem chodzi o kogoś, kto doświadcza skutków jakiejś sytuacji, jest adresatem słów, emocji czy zdarzeń. Warto zadać sobie techniczne pytanie: „komu było głupio?” „komu nie powiedział?” „komu pomogły?”. Odpowiedź: dziewczynom – czyli celownik.
Formy celownika często „ukrywają się” w zdaniach bez wyraźnego dopełnienia bliższego (bez klasycznego „co?”):
– On im pomaga. Komu? Dziewczynom. (nawet jeśli „im” zastępuje „dziewczynom”).
– Zostaw dziewczynom trochę ciasta. (zostaw – komu?).
Jeśli w głowie naturalnie pojawia się pytanie „komu?”, odpowiedź będzie w celowniku – w liczbie mnogiej: „dziewczynom”.
Jak szybko zdecydować: „dziewczyną” czy „dziewczynom”? – prosty schemat
Zamiast wkuwać przykłady, lepiej przejść przez prostą sekwencję kroków. Działa to przy większości podobnych słów (chłopak – chłopakiem / chłopakom, matka – matką / matkom itd.).
- Znajdź czasownik w zdaniu.
Sprawdź, co się w ogóle dzieje: kto co robi, w jakiej sytuacji. To on zwykle podpowie, jaki przypadek będzie pasował. - Spróbuj zadać jedno z pytań: „kim?”, „z kim?”, „komu?”.
Jeśli naturalne brzmi „kim jest?”, „z kim idzie?” – idzie w stronę narzędnika („dziewczyną”). Jeżeli automatycznie pojawia się „komu daje?”, „komu mówi?” – to będzie celownik („dziewczynom”). - Podmień „dziewczyną/dziewczynom” na inne słowo.
Często łatwiej wyczuć poprawną formę na innym rzeczowniku, np.: matką/matkom, kolegą/kolegom. Jeśli „matką” pasuje, to „dziewczyną” też; jeśli „matkom”, to „dziewczynom”. - Sprawdź liczbę i sens zdania.
„Dziewczyną” – jedna osoba, w liczbie pojedynczej. „Dziewczynom” – co najmniej dwie osoby. Czasem ten prosty szczegół od razu eliminuje jedną z form. - Przeczytaj zdanie na głos.
Język polski ma silne „wyczucie brzmienia”. To, co niegramatyczne, zwykle „zgrzyta” przy głośnym czytaniu. W razie wątpliwości warto się tego wsłuchania trzymać.
Najczęstsze błędy z „dziewczyną” i „dziewczynom”
Problemy nie wynikają z samej trudności form, tylko z pośpiechu i automatycznego podstawiania „ładniej brzmiącej” wersji. Kilka typowych pułapek:
Mieszanie ról: odbiorca vs. towarzysz
Wiele osób myli znaczenia, gdy w jednym zdaniu pojawia się ktoś, kto coś robi, i ktoś, kto tylko „jest obok”.
Porównanie:
– On opowiada dziewczynom o sobie. → „dziewczynom” (komu?) – odbiorczynie opowieści.
– On opowiada o sobie z dziewczyną. → „z kim?” – towarzyszka opowiadania.
Jedna literka robi różnicę znaczeniową: w pierwszym zdaniu mówi do dziewczyn, w drugim – mówi razem z dziewczyną (lub przy niej). Ten sam czasownik, inna relacja, inny przypadek.
Podobnie:
– Pokazuję to dziewczynom. (komu?)
– Pokazuję to z dziewczyną. (z kim?)
Dlatego zamiast „strzelać”, warto dosłownie wypowiedzieć sobie w głowie pytanie: czy chodzi o „komu?”, czy o „z kim?”.
Mylenie liczby: jedna dziewczyna vs. więcej
Narzędnik i celownik dodatkowo komplikują się przez liczbę. „Dziewczyną” zawsze oznacza jedną osobę, „dziewczynom” – więcej niż jedną.
– Pomogę dziewczynom. → przynajmniej dwie.
– Pomogę dziewczynie. → jedna (celownik liczby pojedynczej).
– Jest dziewczyną. → jedna (narzędnik liczby pojedynczej).
– Jest dziewczynami? → brzmi dziwnie, ale gramatycznie to narzędnik liczby mnogiej.
Czasem w pośpiechu ktoś wrzuca „dziewczyną” tam, gdzie wyraźnie mowa o grupie:
✗ „On pomaga dziewczyną z klasy”.
✓ „On pomaga dziewczynom z klasy”.
Tu liczba sama „podpowiada” poprawną formę – skoro to wiele osób, w celowniku musi być „dziewczynom”.
Praktyczne przykłady: zamiana form w tych samych zdaniach
Dobrym ćwiczeniem jest wzięcie tego samego zdania i podstawienie obu form – wtedy od razu widać, jak zmienia się sens i przypadek.
1. „On pisze wiadomości…”
– „…dziewczynom z klasy.” → pisze komu? – celownik.
– „…z dziewczyną z klasy.” → pisze z kim? – narzędnik.
2. „Rozmawiam…”
– „…z dziewczyną kolegi.” → z kim? – narzędnik.
– „…o tym, co powiedział dziewczynom.” → komu? – celownik.
3. „Na lekcji nauczyciel pomagał…”
– „…dziewczynom, które miały problem.” → pomagał komu? – celownik.
– „…z dziewczyną od biologii.” → pomagał razem z kim? – narzędnik (nauczyciel i ta dziewczyna pomagali innym).
Takie „przerabianie” zdań własnymi słowami bardzo szybko oswaja różnicę między „dziewczyną” a „dziewczynom”. Po kilku seriach tego typu przykładów wyczucie zwykle włącza się samo, bez analizowania przypadków.
Podstawowy schemat na koniec:
– Jeśli da się zapytać „kim jest?” / „z kim?” → używa się formy „dziewczyną” (narzędnik).
– Jeśli naturalnie pojawia się pytanie „komu?” → używa się formy „dziewczynom” (celownik liczby mnogiej).
Po kilku świadomie przeanalizowanych zdaniach dobór formy przestaje być problemem, a staje się odruchem – dokładnie tak jak przy dobrze opanowanej jeździe na rowerze.