Podstawowym elementem produkcji żywności jest różnorodność upraw. Zmiany klimatu, globalne konflikty i wzrost populacji to tylko kilka czynników mogących zagrozić rozwojowi, a nawet przetrwaniu wielu gatunków roślin. Odpowiedzią na to ryzyko jest Globalny Bank Nasion na Svalbardzie – czym jest ten skarbiec i czy można go zobaczyć podczas podróży na północ?
Czym jest Globalny Bank Nasion?
Globalny Bank Nasion (norw. Svalbard globale frøhvelv, ang. Svalbard Global Seed Vault) to miejsce, w którym przechowywane są nasiona roślin jadalnych z całego świata. Bank nasion w Norwegii ma charakter humanitarny i stanowi część międzynarodowego systemu ochrony różnorodności genetycznej roślin, prowadzonego przez Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO).
Choć pomysł powstał już w latach 80. XX wieku, Globalny Bank Nasion na Svalbardzie otwarto 26 lutego 2008 roku. Jego główną funkcją jest przechowywanie duplikatów nasion mogących zapewnić światu zasoby żywności w przypadku globalnej katastrofy. Jest to również swego rodzaju kopia zapasowa nasion, która chroni różnorodność upraw na wypadek utraty oryginalnych próbek wskutek klęsk żywiołowych, konfliktów, niewłaściwego zarządzania czy procesów transformacji politycznej. W banku nasion w Norwegii próbki może zdeponować każdy kraj – i to zupełnie za darmo.
Dlaczego nasiona przechowuje się właśnie na Svalbardzie?
Miejsce przechowywania nasion jest nieprzypadkowe. Skarbiec został wykuty w litej skale, a nasiona znajdują się ponad 100 metrów w głębi góry, pod warstwami skał o grubości 40–60 metrów. Masyw górski pokrywa wieczna zmarzlina, dzięki czemu temperatura jest zawsze minusowa i waha się między -3°C a -4°C. Magazyn nasion jest teżdodatkowo chłodzony do stałej temperatury -18°C, która jest utrzymywana przez cały czas.
Energia zasilająca skarbiec pochodzi z publicznej elektrowni w Longyearbyen, a dodatkowym zabezpieczeniem na wypadek awarii są generatory. Dzięki temu, że Globalny Bank Nasion znajduje się w wiecznej zmarzlinie na Svalbardzie, możemy mieć pewność, że nawet przy braku sztucznego chłodzenia próbki nasion się nie rozmrożą. Warto wspomnieć, że skarbiec na Svalbardzie nie jest jedynym miejscem przechowywania próbek nasion – banki genów znajdują się w wielu krajach świata, a Globalny Bank Nasion ma na celu magazynowanie duplikatów z krajowych, regionalnych i międzynarodowych banków.
Co znajduje się w Globalnym Banku Nasion?
Na dzień 17 października 2025 r. w Globalnym Banku Nasion na Svalbardzie znajduje się 1 356 591 próbek nasion pochodzących z 6378 gatunków i należących do 129 deponentów. Skarbiec jest przystosowany do magazynowania 4,5 miliona próbek nasion, dlatego obecnie jest wypełniony w niespełna jednej trzeciej.
Wśród przechowywanych okazów dominują odmiany ryżu, pszenicy i jęczmienia – w skarbcu znajduje się ponad 150 000 próbek pszenicy i ryżu oraz blisko 80 000 próbek jęczmienia. Inne dobrze reprezentowane rośliny to:
- sorgo – ponad 50 000 próbek,
- fasola – ponad 40 000 próbek,
- kukurydza – ponad 35 000 próbek,
- wspięga wężowata – ponad 30 000 próbek,
- soja – ponad 25 000 próbek,
- trawa kikuyu i ciecierzyca – obie z ponad 20 000 próbek nasion,
- ziemniaki, orzeszki ziemne, groch gołębi, lucerna, owies, żyto i zboża hybrydowe (pszenżyto i rośliny kapustne) – od 10 000 do 20 000 egzemplarzy.
Lista wszystkich zdeponowanych nasion jest publicznie dostępna na stronie seedvault.nordgen.org/Search. Wynika z niej, że w Globalnym Banku Nasion na Svalbardzie znajduje się obecnie 12 437 próbek z Polski należących do 258 gatunków.
Do kogo należą nasiona na Svalbardzie?
Globalny Bank Nasion został założony i w całości sfinansowany przez rząd Norwegii – na nim też spoczywa całkowita odpowiedzialność za skarbiec. Nie oznacza to jednak, że przekazane do banku nasiona należą do Norwegów: próbki pozostają własnością deponentów. Bank nasion w Norwegii oferuje bezpieczne, bezpłatne i długoterminowe przechowywanie duplikatów nasion, a każdy deponent musi podpisać umowę, w której zobowiązuje się do udostępnienia próbek do celów hodowlanych, badawczych i edukacyjnych.
Około dwie trzecie zdeponowanych próbek pochodzi z międzynarodowych ośrodków badawczych Grupy Konsultacyjnej ds. Międzynarodowych Badań Rolniczych (CGIAR), a największymi deponentami krajowymi są banki genów ze Stanów Zjednoczonych, Niemiec, Kanady i Holandii. Głównym deponentem nasion z krajów nordyckich jest natomiast NordGen. Bank nasion w Norwegii nie ma stałego personelu, dlatego wysyłka próbek musi się odbywać zgodnie z ustalonymi datami otwarcia skarbca.
Czy można zobaczyć Globalny Bank Nasion?
Wycieczka do Globalnego Banku Nasion na Svalbardzie mogłaby być niezapomnianym przeżyciem, gdyby… w ogóle była możliwa. Niestety, dostęp do skarbca mają tylko upoważnieni pracownicy, którzy pojawiają się wyłącznie w określonych terminach otwarcia. Bank nasion w Norwegii nie zatrudnia personelu na stałe, nie przyjmuje wolontariuszy i nie umożliwia zwiedzania obiektu.
Jeśli planujesz podróż na Svalbard, nie odwiedzisz wnętrza skarbca, jednak możesz udać się pod portal wejściowy – jest to betonowa konstrukcja z oświetloną instalacją „Perpetual Repercussion” autorstwa norweskiej artystki Dyveke Sanne. Wielu turystów robi sobie zdjęcie przy wejściu do Globalnego Banku Nasion, gdyż jest to zarówno atrakcja turystyczna i architektoniczna, jak i niezwykle ważne miejsce, które może przyczynić się do przetrwania wielu gatunków roślin jadalnych.
Więcej informacji na temat miejsc, które warto zobaczyć w Norwegii, znajdziesz na blogu skandynawskiepodroze.pl – jest to nie tylko rzetelne źródło wiedzy o krajach nordyckich, ale też organizator wycieczek do Szwecji, Danii i Norwegii.