Założenie to zarówno „przyjęta z góry myśl” (hipoteza, teza), jak i „planowany stan rzeczy” (projekt, zamiar), a także „akt zakładania” czegoś (firmy, fundacji, konta). Słowo funkcjonuje więc równocześnie w języku potocznym, urzędowym, naukowym i prawnym. Dobrze dobrany synonim pozwala precyzyjniej wyrazić, czy chodzi o myśl wstępną, plan działania, czy formalny akt powołania czegoś do życia.
Wszystkie synonimy słowa „założenie”
Synonimy w szerokim zakresie znaczeń (od najczęstszego po bardziej specjalistyczne i literackie), alfabetycznie:
analogon, antcypacja, baza, baza wyjściowa, podkład, podstawa, podstawa rozumowania, podstawa teoretyczna, postulat, predykat, przesłanka, punkt wyjścia, teoria wstępna, twierdzenie wyjściowe, uogólnienie wstępne, wniosek wstępny, założenie bazowe, założenie brzegowe, założenie robocze, założenie teoretyczne, założenie wstępne, hipoteza, koncept, koncepcja, myśl przewodnia, paradygmat, plan, plan ogólny, podstawa projektowa, podstawa ustaleń, podłoże, pomysł, postawa projektowa, projekt, punkt odniesienia, przypuszczenie, przyjęcie (tezy), przyjęty warunek, scenariusz, szkic (planu), teza, warunek, warunek brzegowy, warunek wstępny, wizja, zamysł, zamiar, zastrzeżenie (warunkowe), zarys, zrąb (teorii)
Synonimy zawężone do znaczenia „utworzenie, powołanie, rozpoczęcie istnienia” (także alfabetycznie):
fundacja (czegoś), inauguracja (działalności), inicjacja (procesu), kreacja (instytucji), otwarcie (działalności), powołanie (instytucji), rozpoczęcie działalności, ustanowienie, utworzenie, założenie firmy, założenie fundacji, założenie instytucji, założenie konta, założenie stowarzyszenia
W języku potocznym „założenie” niemal automatycznie kojarzy się z „założyć firmę” albo „założyć konto”. W tekstach naukowych i publicystycznych częściej chodzi o „założenia badawcze”, „założenia teoretyczne” – czyli o myśli wstępne, hipotezy i warunki brzegowe.
Grupy znaczeniowe i konteksty użycia
1. „Założenie” jako myśl wstępna, hipoteza, przesłanka
To najczęstsze znaczenie w tekstach analitycznych, naukowych, publicystycznych.
- neutralne / formalne: baza, baza wyjściowa, podstawa, podstawa rozumowania, podstawa teoretyczna, przesłanka, punkt wyjścia, założenie bazowe, założenie brzegowe, założenie teoretyczne, założenie wstępne, warunek, warunek brzegowy, warunek wstępny
- naukowe / specjalistyczne: paradygmat, predykat, postulat, teoria wstępna, twierdzenie wyjściowe, uogólnienie wstępne, wniosek wstępny
- nieco potoczniejsze lub publicystyczne: przypuszczenie, przyjęcie (tezy), przyjęty warunek, zastrzeżenie (warunkowe)
„Przesłanka” podkreśla logiczną funkcję zdania w rozumowaniu; „założenie wstępne” – etap prac; „postulat” sugeruje, że coś ma być przyjęte, choć nie jest jeszcze dowiedzione.
2. „Założenie” jako plan, zamysł, projekt
Tutaj słowo zbliża się do „planu działania” i „zarysu koncepcji”.
- neutralne: koncept, koncepcja, plan, plan ogólny, pomysł, projekt, scenariusz, szkic (planu), wizja, zamysł, zamiar, zarys, zrąb (teorii)
- bardziej potoczne / swobodne: pomysł, wizja (w znaczeniu: „jego wizja remontu”)
- bardziej abstrakcyjne, „papierowe”: koncepcja, projekt, scenariusz, zarys
„Projekt” zwykle zakłada już pewien stopień opracowania i konkretu, „koncepcja” i „wizja” – większą ogólność. „Zarys” i „zrąb” akcentują szkicowość i wczesny etap pracy.
3. „Założenie” jako akt powołania, utworzenia czegoś
W tym znaczeniu pojawia się przede wszystkim w języku urzędowym, prawnym i ekonomicznym.
- oficjalne / prawne: powołanie (instytucji), ustanowienie, utworzenie, fundacja (czegoś), założenie fundacji, założenie stowarzyszenia, założenie instytucji
- biznesowe / gospodarcze: założenie firmy, rozpoczęcie działalności, otwarcie (działalności)
- techniczne / bankowe / administracyjne: założenie konta, otwarcie konta, otwarcie rachunku
- uroczyste / podniosłe: inauguracja (działalności), inicjacja (procesu), kreacja (instytucji)
„Utworzenie” i „ustanowienie” są silnie osadzone w stylu prawnym. „Powołanie” często dotyczy organów, komisji, rad; „otwarcie” – w praktyce mówi raczej o rozpoczęciu działalności niż o samym akcie prawnym.
4. „Założenie” jako „podstawa, punkt odniesienia”
Tu na pierwszy plan wychodzi funkcja konstrukcyjna słowa – coś, na czym dalej się buduje.
- ogólne: baza, baza wyjściowa, podkład, podstawa, podłoże, punkt odniesienia, punkt wyjścia
- naukowe / teoretyczne: podstawa teoretyczna, podstawa projektowa, podstawa ustaleń, założenie bazowe
- przenośne: myśl przewodnia, paradygmat
„Paradygmat” to nie tylko pojedyncze założenie, ale cały przyjęty sposób patrzenia na zjawiska; bywa jednak używany publicystycznie jako efektowny zamiennik „podstawowego założenia”.
Subtelne różnice między wybranymi synonimami
Założenie – hipoteza – przesłanka – postulat
- założenie – ogólne, dość elastyczne; może być i warunkiem, i wstępną myślą, i fundamentem rozumowania.
- hipoteza – założenie, które czeka na weryfikację; zwykle domyślnie testowalne.
- przesłanka – element rozumowania; nie tyle plan, co zdanie, z którego wynika wniosek.
- postulat – twierdzenie przyjmowane z góry, często bez dowodu, bo „tak trzeba”, by teoria działała.
Założenie – plan – projekt – koncepcja
- założenie – ramowy warunek lub ogólny szkic („założenia reformy”).
- plan – już uporządkowana sekwencja działań, z czasem i kolejnością.
- projekt – plan przelany na konkretny dokument, często z obliczeniami, budżetem, rysunkami.
- koncepcja – ujęcie ideowe, pomysł na całość, bez koniecznej drobiazgowości.
Założenie – utworzenie – powołanie – otwarcie
- założenie – ogólny termin, pasuje do firmy, fundacji, konta, szkoły.
- utworzenie – silniejszy akcent na powstanie czegoś, czego dotąd nie było.
- powołanie – formalny akt, często tworzony jest organ z określonym mandatem.
- otwarcie – moment rozpoczęcia działalności, często świętowany (otwarcie sklepu, otwarcie muzeum).
Przykłady użycia synonimów w zdaniach
1. W założeniach projektu przyjęto bardzo ostrożne warunki brzegowe, co ułatwiło późniejszą analizę ryzyka.
2. Podstawową hipotezą badawczą było przypuszczenie, że zmiana systemu premiowego wpłynie na rotację pracowników.
3. Do dalszej dyskusji przyjęto postulat pełnej przejrzystości finansów jako bazowe założenie całej reformy.
4. Spółka ogłosiła utworzenie nowych oddziałów i otwarcie działalności na rynkach zagranicznych, zgodnie z wcześniejszą koncepcją ekspansji.