Przy nauce geografii często pojawia się prosty problem: w głowie kołacze się nazwa państwa na „P”, ale trudno od razu ułożyć sobie pełną listę. Gdy brakuje jej w jednym miejscu, wiedza robi się wyrywkowa, a umykają przy tym ciekawe zależności i rekordy. Warto więc zebrać wszystkie państwa na P, dołożyć do nich tło geograficzne i parę liczb, żeby w głowie powstała spójna mapa, a nie luźne skojarzenia.
Lista państw na P – pełen zestaw
W języku polskim wyróżnia się 10 państw, których nazwy zaczynają się na literę „P”:
- Pakistan
- Palau
- Palestyna (częściowo uznawane państwo)
- Panama
- Papua-Nowa Gwinea
- Paragwaj
- Peru
- Filipiny (po angielsku Philippines)
- Polska
- Portugalia
Warto od razu zauważyć kilka rzeczy. Po pierwsze, wśród państw na P są zarówno kraje ogromne (Pakistan, Peru), jak i malutkie (Palau). Po drugie, pojawia się tu komplet różnych typów położeń: państwa śródlądowe, nadmorskie, wyspiarskie oraz leżące na przesmykach między kontynentami (Panama). Po trzecie, nazwa „Filipiny” zaczyna się po polsku od F, ale w wielu zestawieniach międzynarodowych przy liczeniu państw na P wlicza się je ze względu na angielską nazwę Philippines – w tym artykule są ujęte ze względu na częste występowanie w takich listach.
W zestawieniu państw na P mieszczą się aż trzy różne kontynenty: Azja (Pakistan, Filipiny, Palestyna), Europa (Polska, Portugalia) i Ameryka (Panama, Paragwaj, Peru) plus Oceania (Palau, Papua-Nowa Gwinea), która bywa wyodrębniana osobno.
Kontynenty i położenie – kto gdzie leży?
Najprostszy podział to przypisanie tych krajów do kontynentów. Daje to dobrą bazę do zapamiętania, co z czym najlepiej kojarzyć.
- Europa: Polska, Portugalia
- Azja: Pakistan, Filipiny, Palestyna
- Ameryka: Panama (Ameryka Środkowa), Paragwaj i Peru (Ameryka Południowa)
- Oceania: Palau, Papua-Nowa Gwinea
Rozkład jest dość równomierny – żadnego kontynentu nie zdominowała jedna litera alfabetu. Ciekawie wygląda też układ geopolityczny: Polska i Portugalia należą do Unii Europejskiej i NATO, Pakistan jest państwem nuklearnym, Palestyna ma status szczególny i nie jest powszechnie uznawana, a Papua-Nowa Gwinea i Palau to typowe, rozproszone archipelagi Pacyfiku.
Dla osób uczących się mapy świata dobrym trikiem jest łączenie w pary: Polska–Portugalia (Europa), Peru–Paragwaj–Panama (Ameryki), Pakistan–Palestyna–Filipiny (Azja) i na koniec egzotyczne Palau–Papua-Nowa Gwinea (Oceania).
Rekordy wśród państw na P
Ta sama litera na początku nazwy nie oznacza podobieństwa geograficznego, ale pozwala wyłapać parę ciekawych rekordów.
Wielkość, ludność i gęstość zaludnienia
Największą powierzchnię ma Peru – około 1,28 mln km², co stawia je w ścisłej czołówce największych państw świata. Niewiele mniejszy jest Pakistan (ponad 880 tys. km²). Dla kontrastu, maleńkie Palau zajmuje zaledwie około 460 km² – to mniej niż wiele polskich powiatów.
Pod względem ludności dominuje wyraźnie Pakistan z ponad 240 mln mieszkańców. Kolejne są Filipiny z wynikiem przekraczającym 110 mln. Polska, choć spora w skali europejskiej, wypada przy nich dość skromnie – nieco poniżej 40 mln. Na drugim biegunie ponownie stoi Palau: kilka–kilkanaście tysięcy mieszkańców, w zależności od roku i migracji.
Zestawienie gęstości zaludnienia ujawnia interesujące kontrasty. Pakistan i Filipiny należą do krajów bardzo gęsto zaludnionych, z silnie zurbanizowanymi dolinami rzecznymi i wybrzeżami. Paragwaj, Peru czy Papua-Nowa Gwinea mają ogromne obszary praktycznie bezludne – dżungle, góry lub trudno dostępne wyżyny.
W całym zestawie państw na P nie ma ani jednego mikropaństwa-„miasta” na wzór Monako czy Singapuru, ale jest za to kilka przykładów skrajnego rozproszenia ludności – zwłaszcza w Papui-Nowej Gwinei i Palau.
Najwyższe i najniższe punkty, zróżnicowanie wysokości
Do najbardziej górzystych krajów na P należą Peru i Pakistan. W Peru przebiega fragment Andów, a szczyt Huascarán przekracza 6700 m n.p.m. Pakistan ma z kolei dostęp do rejonu Karakorum i Gór Hindukusz, z jednym z najwyższych szczytów świata – K2.
Na przeciwległym krańcu stoją kraje nisko położone i stosunkowo płaskie. Paragwaj to przede wszystkim niziny i wyżyny bez spektakularnych gór. Portugalia i Polska mają krajobraz zróżnicowany, ale bez ekstremów – najwyższe szczyty są wysokie w skali krajowej, lecz bardzo dalekie od rekordów światowych.
Wyspiarskie państwa na P, jak Palau, Papua-Nowa Gwinea czy Filipiny, łączą często gęste lasy tropikalne z wulkanicznymi górami. W ich przypadku wysokość względna (różnica między wybrzeżem a szczytami) bywa odczuwalna bardziej niż absolutne liczby w metrach nad poziom morza.
Państwa wyspiarskie na P – Pacyfik rządzi
Litera P jest wyjątkowo „wyspiarska”. Wśród państw na P aż trzy to typowe archipelagi, a czwarte – Papua-Nowa Gwinea – zajmuje sporą wyspę i szereg mniejszych.
Palau, Papua-Nowa Gwinea, Filipiny – rozproszone archipelagi
Palau leży na zachodnim Pacyfiku, w regionie Mikronezji. To zbiór kilkuset wysp i wysepek, z których tylko część jest zamieszkana. Krajobraz zdominowany jest przez rafy koralowe, laguny i niewielkie, porośnięte lasem wyspy o stromych brzegach. Powierzchnia kraju jest mikroskopijna, ale wyłączna strefa ekonomiczna na morzu – ogromna.
Papua-Nowa Gwinea zajmuje wschodnią część wyspy Nowa Gwinea oraz wiele mniejszych wysp. To jedno z najbardziej zróżnicowanych kulturowo miejsc na świecie, z setkami języków i społeczności żyjących w izolowanych dolinach. Geograficznie to mieszanka wysokich gór, gęstej dżungli, bagien i wybrzeży o trudnym dostępie.
Filipiny składają się z ponad 7 tysięcy wysp. Podział na trzy główne grupy – Luzon, Visayas i Mindanao – pomaga w orientacji, ale na mapie widać wielką mozaikę mniejszych jednostek. Położenie archipelagu na styku płyt tektonicznych sprzyja występowaniu trzęsień ziemi i aktywności wulkanicznej, ale jednocześnie zapewnia żyzne gleby w wielu regionach.
Wspólnym mianownikiem tych trzech państw jest silne uzależnienie od morza. Rybołówstwo, transport między wyspami, porty – to codzienność zarówno w skali lokalnej, jak i gospodarczej.
Państwa na P w Europie – Polska i Portugalia
W europejskim zestawieniu na P występują tylko dwa kraje, ale geograficznie to zupełnie inne światy.
Polska leży w centrum Europy, bez dostępu do oceanów, za to z jednym stosunkowo krótkim wybrzeżem Bałtyku. Krajobraz jest w dużej części nizinny lub wyżynny, z pojedynczymi pasmami górskimi na południu. Klimat umiarkowany, z wyraźnymi porami roku, tworzy zupełnie inne realia niż w większości pozostałych państw na P (głównie tropikalnych lub podzwrotnikowych).
Portugalia to natomiast klasyczny kraj atlantycki, z długim wybrzeżem, umiarkowanym klimatem oceanicznym i znaczną rolą morza w historii. Co ciekawe, do Portugalii należą również archipelagi Azorów i Madery, rozrzucone daleko na Atlantyku. W pewnym sensie Portugalia spina więc cechy typowego kraju europejskiego i „wyspiarskiego” zarazem.
Polska i Portugalia to jedyne państwa na P, które jednocześnie są członkami Unii Europejskiej i strefy Schengen, co odróżnia je wyraźnie od pozostałych krajów z tej grupy pod względem integracji regionalnej.
Amerykańskie P: Panama, Paragwaj, Peru
Amerykańskie państwa na P rozciągają się od strefy równikowej po umiarkowane, a przy okazji pokazują całkiem różne modele „położenia geograficznego”.
Panama – państwo przesmyku
Panama to wąski pas lądu łączący Amerykę Północną z Południową. Jego najważniejszym elementem jest Kanał Panamski, jedno z kluczowych sztucznych przejść morskich na świecie. Położenie między dwoma oceanami (Atlantyckim/ Morzem Karaibskim i Spokojnym) całkowicie definiuje znaczenie kraju, mimo że powierzchnia Panamy jest umiarkowana, a populacja stosunkowo niewielka.
Paragwaj – śródlądowy wyjątek
Paragwaj nie ma dostępu do morza i leży w głębi Ameryki Południowej, otoczony przez Brazylię, Argentynę i Boliwię. To państwo wybitnie śródlądowe, w dużej części nizinne, z wielkimi obszarami rzek i terenów okresowo zalewanych. W zestawieniu z innymi krajami na P stanowi ciekawy kontrast do wyspiarskich archipelagów czy „morskiej” Panamy.
Peru – Andy, Amazonia i wybrzeże Pacyfiku
Peru jest bodaj najbardziej zróżnicowane geograficznie z całej grupy. W jednym państwie współistnieją trzy wielkie krainy:
- wąskie, często suche wybrzeże Pacyfiku,
- potężny łańcuch Andów,
- ogromne obszary Amazonii na wschodzie.
Takie zróżnicowanie przekłada się na ogromne różnice klimatu, gęstości zaludnienia czy typów gospodarki na stosunkowo niewielkiej odległości.
Azjatyckie P: Pakistan, Palestyna, Filipiny
Azja dorzuca do listy na P mieszankę krajów o zupełnie odmiennych skalach i problemach.
Pakistan to potężne państwo, rozciągające się od wybrzeży Morza Arabskiego po wysokie góry Karakorum. Występują tam zarówno obszary pustynne, jak i żyzne doliny rzeki Indus. Położenie między Indiami, Chinami, Afganistanem i Iranem sprawia, że jest to jeden z najbardziej strategicznych fragmentów Azji.
Palestyna (Palestyńskie Terytoria Okupowane) ma szczególny status polityczny, ale w wymiarze geograficznym to niewielki fragment wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego i obszary śródlądowe w rejonie Jordanu. Klimat jest w dużej części suchy lub półsuchy, a gęstość zaludnienia wysoka.
Filipiny, choć formalnie leżą w Azji Południowo-Wschodniej, geograficznie funkcjonują często jako „świat wysp” – archipelag pomiędzy Morzem Południowochińskim, Morzem Filipińskim i Morzem Celebes. Tropikalny klimat monsunowy, częste tajfuny i aktywność sejsmiczna tworzą zestaw wyzwań zupełnie inny niż w przypadku kontynentalnego Pakistanu.
Ciekawostki porównawcze o państwach na P
Na koniec warto zestawić kilka mniej oczywistych informacji, które często pomagają utrwalić sobie te państwa w pamięci.
- Najbardziej „północne” P – Polska; najbardziej „południowe” – Paragwaj i południowe regiony Peru.
- Najcieplejsze kraje na P to zazwyczaj Panama, Filipiny, Palau i Papua-Nowa Gwinea, leżące w strefie tropikalnej.
- Najbardziej rozbudowana linia brzegowa – Filipiny i Papua-Nowa Gwinea, licząc wszystkie zatoki i wyspy.
- Najbardziej jednorodne językowo są raczej mniejsze kraje wyspiarskie (Palau), największą różnorodność lingwistyczną ma Papua-Nowa Gwinea.
Na jednym końcu spektrum stoją więc wielkie, liczne kraje Azji (Pakistan, Filipiny), a na drugim maleńkie wyspiarskie Palau. Pośrodku mieszczą się „średniacy” jak Polska, Portugalia czy Peru, których znaczenie wynika bardziej z historii i gospodarki niż z ekstremalnych parametrów geograficznych.
Takie spojrzenie – od listy nazw po porównanie kontynentów, powierzchni, ludności i ukształtowania – sprawia, że państwa na P przestają być tylko szkolnym ćwiczeniem z alfabetu, a zaczynają układać się w czytelny, logiczny obraz świata.