Czasownik „patrzeć” oznacza kierowanie wzroku na coś lub kogoś, świadome obserwowanie otoczenia, śledzenie czegoś oczami. W języku ogólnym za poprawną uznaje się wyłącznie formę „patrzeć”; postać „patrzyć” funkcjonuje jedynie w mowie potocznej, regionalnej i jest traktowana jako niepoprawna w polszczyźnie standardowej. „Patrzeć” bywa używane zarówno w znaczeniu dosłownym (wzrokowym), jak i przenośnie – jako „oceniać”, „postrzegać”.
„Patrzeć” czy „patrzyć” – forma poprawna
Normatywna, poprawna forma bezokolicznika to „patrzeć”. Wszystkie formy osobowe, imiesłowowe i pochodne buduje się od tej postaci: „patrzę”, „patrzysz”, „patrzył”, „patrzący”, „patrzenie”.
Forma „patrzyć” pojawia się w mowie potocznej, zwłaszcza regionalnej (m.in. w Małopolsce, na Śląsku), ale w tekstach oficjalnych, szkolnych i zawodowych jest oceniana jako błąd językowy.
„Patrzeć” tworzy parę aspektową przede wszystkim z formami: „popatrzeć”, „spojrzeć”. Czasownik „popatrzeć” akcentuje krótkość czynności, „spojrzeć” – sam moment skierowania wzroku.
W codziennym użyciu „patrzeć” często bywa synonimem czasowników „oglądać” (film, przedstawienie), „obserwować” (zjawisko, sytuację), „przyglądać się” (komuś lub czemuś uważnie) czy „wpatrywać się” (długo i intensywnie).
Synonimy czasownika „patrzeć” – pełna lista
Poniżej zestaw synonimów i bliskoznacznych określeń czasownika „patrzeć”, od częstych po bardziej literackie i specjalistyczne (kolejność alfabetyczna):
oglądać, obserwować, patrzeć, podglądać, podpatrywać, popatrzeć, przypatrywać się, przyglądać się, prześwietlać wzrokiem, przenikać wzrokiem, śledzić, śledzić wzrokiem, spoglądać, spojrzeć, studiować wzrokiem, sycić oczy, sycić wzrok, wypatrywać, wpatrywać się, wodzić wzrokiem, wodzić oczami, zapatrzyć się, zerkać, zerknąć, zlustrować wzrokiem, zlustrować spojrzeniem, zmierzyć wzrokiem, zoczyć, zoślić wzrokiem (pot.), zrzucić okiem (pot.), zziać się oczami (pot., regionalne), żerować oczami (pot.), żłopać oczami (pot.), żreć wzrokiem (pot.)
Niektóre z powyższych określeń są silnie nacechowane stylistycznie – bywają żartobliwe, ekspresywne lub archaizujące. W tekstach oficjalnych lepiej pozostać przy formach neutralnych: „patrzeć”, „oglądać”, „obserwować”, „przyglądać się”, „spoglądać”.
Grupy znaczeniowe i odcienie znaczeń
Czasownik „patrzeć” obejmuje dość szerokie pole znaczeniowe. Synonimy można pogrupować według sposobu i celu patrzenia.
-
Patrzenie ogólne, neutralne
patrzeć, popatrzeć, spoglądać, spojrzeć, zerkać, zerknąć, oglądać
Używane, gdy istotny jest sam fakt kierowania wzroku, bez podkreślania intensywności czy emocji. -
Uważne, badawcze obserwowanie
obserwować, przyglądać się, przypatrywać się, studiować wzrokiem, śledzić, śledzić wzrokiem, wodzić wzrokiem, wodzić oczami, zlustrować wzrokiem, zlustrować spojrzeniem, zmierzyć wzrokiem, prześwietlać wzrokiem, przenikać wzrokiem
Tu punkt ciężkości pada na analizę – wzrok bada, ocenia, rejestruje szczegóły. -
Długie, intensywne wpatrywanie się
wpatrywać się, zapatrzyć się, sycić oczy, sycić wzrok
Podkreślają trwanie i koncentrację, często także zachwyt lub zamyślenie. -
Patrzenie ukradkiem, z ukrycia
podglądać, podpatrywać, zrzucić okiem (pot.)
Patrzenie nieoficjalne, często bez wiedzy obserwowanego, nierzadko z lekkim zabarwieniem negatywnym lub żartobliwym. -
Patrzenie ekspresywne, nasycone emocją
zmierzyć wzrokiem, zlustrować spojrzeniem, prześwietlać wzrokiem, przenikać wzrokiem, żreć wzrokiem, żłopać oczami, żerować oczami
Te czasowniki niosą silniejszy ładunek emocjonalny – od dezaprobaty po pożądanie. -
Chwilowe zerknięcie
zerkać, zerknąć, zrzucić okiem (pot.), zoczyć
Sygnalizują szybkość, krótkość spojrzenia, często mimochodem.
Różnica między „wpatrywać się” a „przyglądać się” bywa subtelna: „wpatrywać się” zwykle oznacza patrzenie długie, często „zaczarowane” (w zachód słońca, w oczy dziecka), natomiast „przyglądać się” sugeruje raczej analizę, sprawdzanie, ocenę (przyglądać się ofertom, przyglądać się rozmówcy).
Rejestr: oficjalnie, potocznie, emocjonalnie
-
Rejestr neutralny, oficjalny
patrzeć, popatrzeć, spoglądać, spojrzeć, oglądać, obserwować, przyglądać się, przypatrywać się, śledzić, śledzić wzrokiem, wodzić wzrokiem, wodzić oczami, wpatrywać się, wypatrywać
Te formy pasują do tekstów urzędowych, naukowych, publicystycznych i do staranniejszej mowy. -
Rejestr potoczny, codzienny
zerkać, zerknąć, zrzucić okiem, podglądać, podpatrywać, zoczyć
Naturalne w dialogach, mowie rodzinnej, zapisie swobodnej rozmowy. -
Rejestr ekspresywny, emocjonalny
zmierzyć wzrokiem, zlustrować wzrokiem, prześwietlać wzrokiem, przenikać wzrokiem, żreć wzrokiem, żłopać oczami, żerować oczami, sycić wzrok, sycić oczy
Nadają wypowiedzi wyrazistość, pokazują emocje mówiącego – zachwyt, niechęć, podejrzliwość, pożądanie. -
Rejestr literacki, podniosły
przenikać wzrokiem, sycić wzrok, sycić oczy, studiować wzrokiem, prześwietlać wzrokiem, wodzić wzrokiem
Spotykane częściej w prozie artystycznej, eseistyce, poezji niż w zwykłej rozmowie.
Postać „patrzyć” bywa używana w dialogach literackich, żeby zaznaczyć gwarową lub potoczną wymowę bohatera. W takiej funkcji jest dopuszczalna jako świadomy zabieg stylizacyjny, ale nie jako wzorzec poprawnej polszczyzny.
Przykłady użycia „patrzeć” i jego synonimów
Kilka zdań pokazujących praktyczne użycie czasownika „patrzeć” i wybranych synonimów w różnych odcieniach znaczeniowych:
- Nie patrz w telefon podczas rozmowy – to okazuje brak szacunku dla drugiej osoby.
- Profesor uważnie przyglądał się wynikom badań, szukając w nich nieścisłości.
- Długo wpatrywała się w morze, jakby chciała zapamiętać każdy odcień zieleni i błękitu.
- Szedł ulicą i odruchowo zrzucał okiem na wystawy, choć niczego nie zamierzał kupować.
- Nowy szef wszedł do sali i najpierw uważnie zlustrował wzrokiem cały zespół.