Po raz czy poraz? Sprawdź poprawną pisownię!

Po raz czy poraz – na czym polega problem

Nie warto zgadywać pisowni „po raz” i „poraz” na wyczucie ani liczyć, że „jakoś to będzie”. Zamiast tego lepiej poznać prostą regułę, którą da się zastosować w każdym zdaniu.
Pisownia tego wyrażenia wraca regularnie w pytaniach o poprawną polszczyznę, bo w mowie obie formy brzmią bardzo podobnie. W dodatku w języku są już utrwalone podobne pary: „naraz” i „na raz”, „naprawdę” i „na prawdę”.
Ten tekst prowadzi krok po kroku przez zasady pisowni, pokaże typowe pułapki i da kilka prostych testów, które można wykorzystać od razu. Dzięki temu łatwiej będzie pisać pewnie, bez zastanawiania się przy każdym „po raz drugi”.

Forma poprawna w języku ogólnym to zawsze: „po raz” – rozdzielnie. Wyraz „poraz” uznawany jest dziś za błąd ortograficzny.

Po raz czy poraz – która forma jest poprawna

W obecnej normie języka polskiego za poprawną formę uznaje się wyłącznie zapis rozdzielny: po raz.

„Po raz” to połączenie:

przyimka po,
oraz rzeczownika raz w bierniku (kogo? co? – „raz”).

Razem tworzą wyrażenie przyimkowe, które informuje, który to z kolei moment, wystąpienie, powtórzenie jakiejś czynności. Dlatego w polszczyźnie pisze się:

po raz pierwszy,
po raz drugi,
po raz kolejny,
po raz ostatni.

Zapis „poraz” w takim znaczeniu traktowany jest jako błąd – zarówno w tekstach oficjalnych, jak i w codziennej komunikacji pisemnej.

Skąd w ogóle bierze się „poraz”

Błędna forma „poraz” nie wzięła się znikąd – ma swoje językowe tło.

Po pierwsze, w mowie szybkie wypowiedzenie „po raz” brzmi prawie jak jeden wyraz. W zapisie niektóre osoby automatycznie łączą te części. Podobny mechanizm dotyczy par:

„naraz” vs „na raz”,
„naprawdę” vs „na prawdę”,
„naprzód” vs „na przód”.

Po drugie, w tekstach internetowych przez lata powielano błędny zapis, co wzmocniło poczucie, że „poraz” też „jakoś przechodzi”. Mimo tego słowniki i poradnie językowe są tu jednoznaczne: poprawne jest po raz, a forma „poraz” nie jest akceptowana.

Prosta zasada krok po kroku

Najłatwiej zapamiętać pisownię „po raz”, rozkładając ją na części i stosując krótki test.

Krok 1: sprawdź znaczenie – liczysz kolejne wystąpienie?

Jeśli za pomocą tego wyrażenia określane jest, który to kolejny raz coś się dzieje, zawsze używa się zapisu rozdzielnego. Chodzi o sytuacje typu:

„Zadzwonił po raz trzeci w tym tygodniu”.
„Oglądam ten film po raz dziesiąty”.
„Spotykamy się po raz pierwszy od lat”.

Pojawia się tu konkretna liczba porządkowa („pierwszy”, „drugi”, „trzeci”) albo określenie w rodzaju „kolejny”, „następny”, „ostatni”. To jasny sygnał, że mowa o liczbie powtórzeń – a wtedy zapisuje się po raz.

Krok 2: spróbuj wstawić inne wyrazy między „po” a „raz”

Dobry, szybki test: jeśli da się wstawić słowo pomiędzy „po” a „raz” i zdanie nadal brzmi sensownie, trzeba pisać rozdzielnie. Na przykład:

„Zrobiono to po raz pierwszy” → „Zrobiono to po długim raz pierwszy” – konstrukcja jest nienaturalna, ale pokazuje, że „po” i „raz” są rozdzielne.
„Spóźnił się po raz dziesiąty” → „Spóźnił się po raz chyba już dziesiąty”.

Możliwość wstawiania słów pomiędzy elementy to typowa cecha wyrażeń przyimkowych, które tradycyjnie zapisuje się rozdzielnie.

Krok 3: zrób zamianę na „który raz?”

Jeszcze prostszy trik: w głowie da się zastąpić całe wyrażenie pytaniem „który raz?”. Jeżeli to pasuje znaczeniowo, odpowiedź jest zawsze taka sama – pisownia rozdzielna.
Przykład:

„Mówiła mu to po raz trzeci” → „Który raz mu to mówiła?” – trzeci.
„Spotykają się po raz ostatni” → „Który raz się spotykają?” – ostatni.

Jeśli „który raz” pasuje, używa się wyłącznie formy po raz.

Typowe błędy i mylące przykłady

Najwięcej wątpliwości pojawia się, gdy w zdaniu występują podobne konstrukcje lub gdy ktoś próbuje na siłę dopasować reguły od innych wyrażeń.

„Poraz” na wzór „naraz” – fałszywe skojarzenie

Część osób próbuje porównać „po raz” z parą „na raz” / „naraz” i stąd bierze się pomysł na pisownię łączną. To jednak zupełnie inne konstrukcje.

„Naraz” ma swoje odrębne znaczenie („jednocześnie”, „nagle”):

„Wszyscy zaczęli mówić naraz” – jednocześnie.
„Tak dużo naraz nie zjesz” – w jednym momencie.

Natomiast „na raz” to połączenie przyimka i liczebnika („ile na raz?”, „w ilu porcjach?”).

„Po raz” nie ma odpowiednika w postaci jednowyrazowej formy „poraz” o innym znaczeniu. To tylko jedna, poprawna konstrukcja.

Błędne przykłady w obiegu

W tekstach, szczególnie w internecie, można trafić na formy typu:

„Poraz pierwszy się nie zgadzam” – błędnie,
„Zrobił to poraz drugi” – błędnie,
„Poraz kolejny mam rację” – błędnie.

W każdym z tych przykładów użyte zostało klasyczne wyrażenie „po raz + liczebnik/określenie kolejności”, więc poprawne wersje brzmią:

„Po raz pierwszy się nie zgadzam”.
„Zrobił to po raz drugi”.
„Po raz kolejny mam rację”.

Jak zapamiętać poprawną pisownię „po raz”

Zamiast mechanicznego powtarzania reguł warto mieć pod ręką kilka skojarzeń, które szybko przypominają właściwą formę.

Skojarzenie z pytaniem „ile razy?”

Wyrażenie „po raz” łączy się naturalnie z pytaniem „ile razy?”:

„Po raz drugi” → ile razy? – dwa razy.
„Po raz trzeci” → ile razy? – trzy razy.
„Po raz setny” → ile razy? – sto razy.

Skoro „raz” wyraźnie nawiązuje do „razy”, łatwiej zapamiętać, że chodzi o samodzielny rzeczownik, a nie jakąś „doklejoną” końcówkę. A samodzielny rzeczownik z przyimkiem zapisuje się rozdzielnie – stąd po raz.

Proste zdanie-klucz do zapamiętania

Pomaga też gotowe zdanie, które od razu sugeruje właściwą formę. Na przykład:

„Po raz pierwszy i ostatni zapisuje się rozdzielnie”.

Powtarzane kilka razy podczas pisania skutecznie utrwala poprawny nawyk. Źle brzmiąca forma „poraz pierwszy i ostatni” sama zaczyna razić w oczy.

Jeśli da się odpowiedzieć na pytanie „który raz?” albo „ile razy?”, zawsze trzeba wybrać formę „po raz”.

Krótki test – sprawdź się

Dla utrwalenia warto przejść przez kilka zdań i wstawić właściwą formę. Oczywiście poprawna zawsze będzie jedna – po raz – ale ćwiczenie pomaga wychwycić sytuacje, w których zwykle pojawia się wątpliwość.

(Po raz/Poraz) pierwszy zobaczył morze.
Udało się to (po raz/poraz) drugi z rzędu.
Powtarzał tę historię (po raz/poraz) setny.
Spotykamy się (po raz/poraz) kolejny w tym samym miejscu.
Próbowała (po raz/poraz) ostatni go przekonać.

Poprawne wersje:

Po raz pierwszy zobaczył morze.
Udało się to po raz drugi z rzędu.
Powtarzał tę historię po raz setny.
Spotykamy się po raz kolejny w tym samym miejscu.
Próbowała po raz ostatni go przekonać.

Po takim ćwiczeniu widać też coś jeszcze: konstrukcja „po raz” zawsze ma blisko siebie określenie kolejności – „pierwszy”, „drugi”, „setny”, „kolejny”, „ostatni”. To dobre dodatkowe wizualne przypomnienie.

Podsumowanie: jedna forma, zero wyjątków

W przeciwieństwie do wielu innych par w polszczyźnie, gdzie obok siebie funkcjonują dwie wersje (osobno i łącznie) o różnych znaczeniach, tutaj sprawa jest wyjątkowo prosta:

poprawna forma to zawsze po raz,
„poraz” w tym znaczeniu jest błędem,
wyrażenie „po raz” służy do określania kolejności: „po raz pierwszy”, „po raz drugi”, „po raz kolejny”, „po raz ostatni”.

W praktyce wystarczy w głowie zadać pytanie „który raz?” albo „ile razy?” – jeśli pasuje do zdania, wybór jest oczywisty. Dzięki temu zamiast zastanawiać się za każdym razem, można spokojnie skupić się na treści, mając pewność co do poprawności zapisu.