Można udawać, że „Wesele” Wyspiańskiego to tylko obrazek z krakowsko-bronowickiej zabawy, albo potraktować je jako bezlitosną diagnozę polskiego społeczeństwa – przydatną także na lekcjach. W tym streszczeniu przyjmowana jest ta druga opcja: skupienie na szczegółach fabuły, ale zawsze z myślą o tym, jak łączą się z motywami narodowymi, chłopskimi i inteligenckimi.
Okoliczności akcji i miejsce wydarzeń
Akcja dramatu rozgrywa się w Bronowicach pod Krakowem, w wiejskiej chacie, w noc poślubną poety Lucjana Rydla i chłopki Jadwigi Mikołajczykówny. U Wyspiańskiego występują odpowiedniki: Pan Młody i Panna Młoda. Czas akcji jest skondensowany – wszystko rozgrywa się w ciągu jednej nocy, co nadaje utworowi charakteru poetyckiego „skondensowanego wybuchu” napięć społecznych i narodowych.
Do bronowickiej chaty schodzą się goście z dwóch światów: krakowskiej inteligencji oraz chłopstwa. Ta mieszanka społeczeństwa jest świadomym zabiegiem – ma pokazać, jak wyglądają relacje między warstwami, które teoretycznie mają wspólnie dążyć do niepodległości.
Akt I – zabawa, rozmowy i napięcie pod powierzchnią
Akt I to pozornie zwykły obrazek weselnej zabawy. Goście piją, tańczą, rozmawiają. W dialogach bardzo szybko wychodzi jednak na jaw dystans i stereotypy między warstwami.
Pan Młody zachwyca się ludowością, strojem Panny Młodej, całym wiejskim klimatem. W jego zachwycie czuć jednak sztuczność – to bardziej moda na ludowość niż realne zrozumienie chłopów. Panna Młoda odpowiada na to prostym, konkretnym językiem, często nie rozumiejąc patetycznych słów męża.
Gospodarz (pierwowzór: Tetmajer) stara się łączyć oba światy. Ma autentyczną więź z chłopami, ale sam należy do inteligencji. W rozmowach z nim pojawia się motyw „chłopomanii” – fascynacji wsią przez mieszczaństwo i inteligencję, często powierzchownej.
Warto zwrócić uwagę na kilka znaczących dialogów:
- Dziennikarz i Czepiec – chłop pyta o politykę, o sprawy narodowe, a intelektualista próbuje się wymigać, nie wierząc w polityczne zainteresowania chłopów.
- Radczyni i chłopki – dystans klasowy, protekcjonalność, poczucie wyższości.
- Poeta (Kazimierz Przerwa-Tetmajer jako pierwowzór) – postać nastrojowa, zagubiona, symbolizująca bezsilność dekadenckiej inteligencji.
Końcówka aktu I powoli zbliża się do przejścia w sferę fantastyczną. W powietrzu „gęstnieje” atmosfera – jest alkohol, zmęczenie, noc, muzyka. To wszystko tworzy tło pod wkroczenie postaci nadprzyrodzonych w akcie II.
„Wesele” łączy realistyczną obserwację społeczeństwa z symboliczną wizją narodowego snu – i to przejście odbywa się właśnie między I a II aktem.
Akt II – zjawy i rozliczenie z historią
W akcie II kolejne postacie dramatu spotykają zjawy, które są uosobieniem ich lęków, marzeń lub narodowych mitów. Rozmowy z nimi pokazują, w jakim miejscu jest polskie społeczeństwo na przełomie XIX i XX wieku.
Najważniejsze zjawy i ich znaczenie
Widmo pojawia się przed Maryną i jest duchem tragicznie zmarłego narzeczonego. To motyw prywatny, ale też sygnał, że przeszłość – również osobista – nie daje spokoju. Atmosfera niepokoju rośnie.
Stańczyk nawiedza Dziennikarza. Stańczyk, błazen królewski, w polskiej tradycji jest symbolem politycznej mądrości i gorzkiej ironii. W dramacie wypomina inteligencji bierność, gadulstwo i konserwatywną ostrożność, która maskuje zwykły strach. Dziennikarz okazuje się bezradny wobec tej krytyki.
Rycerz (Zawisza Czarny) spotyka Poetę. To uosobienie dawnego, heroicznego etosu rycerskiego. Konfrontacja pokazuje różnicę między dawną czynem a współczesną dekadencką postawą – pełną słów, nastrojów, ale bez działania.
Hetman (Branicki) zjawia się przed Panem Młodym. Przypomina o zdradach narodowych elit (Targowica) i stawia pytanie, czy współczesna inteligencja jest bardziej odpowiedzialna od tej XVIII‑wiecznej. Pan Młody, zachłyśnięty ludowością, w praktyce niewiele rozumie z tej lekcji.
Najważniejszą postacią aktu II jest jednak Wernyhora – legendarny wieszcz ukraiński, który pojawia się przed Gospodarzem. Przynosi symboliczny złoty róg i wzywa do zorganizowania narodowego powstania. Zostawia też rozkazy: rozesłać wici, poderwać lud do walki.
Gospodarz, poruszony, przyjmuje misję. Złoty róg staje się centrum całej dalszej akcji – symbolem realnej szansy na działanie.
Akt III – zaprzepaszczona szansa i chocholi taniec
Akt III to obraz stopniowego marnowania otrzymanej od Wernyhory szansy. Zgodnie z przekazem, Gospodarz przekazuje złoty róg Jaśkowi, młodemu chłopu, by ten objechał wieś i wzywał do powstania.
Jasiek wyrusza, ale po drodze rozprasza się – zauważa czapkę z pawimi piórami i pochłonięty próżną ozdobą gubi róg. To kluczowy moment dramatu: narodowy zryw przegrywa nie z militarną potęgą zaborcy, ale z nieodpowiedzialnością, próżnością i brakiem konsekwencji.
Finał i symbol chocholego tańca
Kiedy Jasiek wraca bez rogu, nie ma już jak obudzić ludzi do działania. W chacie pojawia się postać Chochoła – słomianej osłony krzaku róży, która w dramacie staje się symbolicznym „dyrygentem” końcowej sceny.
Chochoł zaczyna prowadzić chocholi taniec – monotonne, hipnotyczne, bezwolne krążenie w kółko. W tym tańcu uczestniczą zarówno chłopi, jak i inteligencja. To obraz społeczeństwa, które zamiast działać, pogrąża się w letargu i pustej powtarzalności gestów.
Gospodarz, który miał być liderem działania, też zostaje wciągnięty w taniec. Nie ma już złotego rogu, jest tylko zaklęty, bezsilny ruch. Finał jest mocno pesymistyczny: szansa została zmarnowana, a naród tkwi w letargu.
Symboliczny finał „Wesela” to jedno z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień narodowej bierności w polskiej literaturze – i jednocześnie ostrzeżenie przed powtarzaniem tych samych błędów.
Postacie i ich funkcje w dramacie
W „Weselu” niemal każda postać ma wymiar symboliczny, a nie tylko realistyczny.
- Inteligenci (Dziennikarz, Poeta, Pan Młody, Gospodarz) – pokazują różne odmiany bierności, słabości, rozdwojenia między słowem a czynem.
- Chłopi (Czepiec, Jasiek, Panna Młoda, Klimina) – z jednej strony prostota, siła, przywiązanie do ziemi; z drugiej – brak przygotowania do przyjęcia roli politycznego podmiotu.
- Postacie fantastyczne (Stańczyk, Rycerz, Hetman, Wernyhora, Chochoł) – uosabiają polską historię, mity, marzenia i lęki. Ich rozmowy z żywymi obnażają fałszywe wyobrażenia o sobie samych.
Ważne jest, że ani inteligencja, ani chłopi nie są pokazani jako „idealni” i gotowi do wspólnego działania. Obie warstwy mają swoje ograniczenia i słabości, które uniemożliwiają skuteczne porozumienie.
Najważniejsze motywy i znaczenia „Wesela”
„Wesele” można czytać jako szczegółową opowieść o jednym wieczorze, ale na lekcjach zwykle liczy się przede wszystkim warstwa symboliczna.
Najważniejsze motywy:
- Motyw chłopski – chłopi jako potencjalna siła narodu, ale też jako grupa, która nie ufa inteligencji i nie jest do końca przygotowana do roli politycznej.
- Motyw inteligencki – rozdarcie między marzeniami o wielkości a codzienną biernością; przewaga słowa nad czynem.
- Motyw niepodległościowy – powtarzające się historyczne błędy, mityzowanie przeszłości zamiast realnego działania.
- Motyw snu i letargu – noc, zjawy, chocholi taniec; Polska jako kraj, który mógłby działać, ale śni o wielkości, zamiast ją realizować.
Streszczenie szczegółowe „Wesela” nie kończy się więc na opisie zabawy. Każda scena – od rozmowy Czepca z Dziennikarzem po zgubienie złotego rogu – jest elementem większej układanki: diagnozy, w której narodowa niemoc łączy się z rozpływaniem się wielkich słów w praktycznej bezradności.