„Wyjaśnienia” to ogólne określenie tego, co służy rozjaśnieniu sytuacji, rozwianiu wątpliwości, opisaniu przyczyn lub motywów. Używane jest zarówno w kontekście codziennym („domagam się wyjaśnień”), jak i urzędowym czy prawniczym („złożyć pisemne wyjaśnienia”). W liczbie pojedynczej („wyjaśnienie”) odnosi się do konkretnego komunikatu, argumentu lub opisu, który coś tłumaczy.
Synonimy „wyjaśnień” – pełna lista
Synonimy i bliskoznaczne określenia (oraz formy pokrewne) używane zamiast „wyjaśnień” w różnych kontekstach:
Synonimy rzeczownikowe:
argumentacja, deklaracja, dopowiedzenie, doprecyzowanie, komentarz, komunikat, objaśnienie, odniesienie, omówienie, oświadczenie, podanie motywów, podanie przyczyn, podłoże (sprawy), powód, prezentacja stanowiska, relacja, rozjaśnienie, sprostowanie, tłumaczenie, tłumaczenie się, uargumentowanie, ujęcie sprawy, uzasadnienie, wyjaśnienie, wykład, wykładnia, wypowiedź wyjaśniająca, zarys sytuacji, zrelacjonowanie, zwierzenie (w sensie: tłumaczenie się), zwrotne informacje
Formy czasownikowe i pokrewne:
dopowiadać, doprecyzować, doprecyzowywać, ilustrować (słowem), komentować, objaśniać, odnosić się (do czegoś), omawiać, oświadczyć, podać motywy, podać przyczyny, precyzować, prostować, relacjonować, rozjaśniać, tłumaczyć, tłumaczyć się, udzielać wyjaśnień, ująć coś jaśniej, uzasadniać, wyjaśniać, wykładać, wyłożyć, zreferować, zrelacjonować
Rzeczownik „wyjaśnienia” bywa używany wymiennie z „tłumaczeniami”, jednak „tłumaczenia” częściej sugerują usprawiedliwianie się, a „wyjaśnienia” – neutralne opisanie stanu rzeczy.
Grupy znaczeniowe i konteksty użycia
1. Neutralne „wyjaśnienia” w codziennym języku
- objaśnienie, rozjaśnienie, tłumaczenie, wyjaśnienie
Te formy są uniwersalne i pasują do większości sytuacji: rozmowa rodzinna, praca, szkoła. „Objaśnienie” brzmi nieco bardziej książkowo niż „tłumaczenie”, a „rozjaśnienie” ma delikatny odcień metaforyczny – sugeruje usunięcie „mroku” czy niejasności.
2. Kontekst urzędowy, formalny, prawniczy
- deklaracja, oświadczenie, pisemne wyjaśnienia, uzasadnienie, wykładnia, złożenie wyjaśnień
W tekstach oficjalnych częściej pojawiają się „oświadczenia” i „uzasadnienia” niż „tłumaczenia”. „Wykładnia” zarezerwowana jest głównie dla języka prawnego i odnosi się do interpretacji przepisów. „Deklaracja” kładzie nacisk na jasno wyrażone stanowisko.
„Uzasadnienie” zawiera zwykle logiczną argumentację i podstawy decyzji, „wyjaśnienie” – ogólnie rozjaśnia sytuację, ale nie musi być tak rozbudowane ani tak ściśle uporządkowane.
3. Tłumaczenie się, bronienie się, emocjonalny kontekst
- tłumaczenie się, usprawiedliwianie się, zrzucanie winy, zwierzenie (w sensie: przyznanie się i opisanie powodów), podanie motywów
Gdy chodzi o obronę własnej osoby, neutralne „wyjaśnienia” łatwo ustępują miejsca „tłumaczeniom” albo wręcz „tłumaczeniu się”. Czasownikowy zwrot „tłumaczyć się” często ma zabarwienie lekko krytyczne, sugerujące nadmiar argumentów lub ich wątpliwą jakość.
4. Wyjaśnienia specjalistyczne, naukowe, eksperckie
- argumentacja, komentarz, omówienie, prezentacja stanowiska, relacja, uzasadnienie, wykład, wykładnia
W tekstach naukowych i branżowych częściej pojawia się „argumentacja” czy „uzasadnienie”. „Wykład” i „omówienie” odnoszą się zwykle do dłuższej, uporządkowanej formy wyjaśniania. „Komentarz” bywa dodatkiem do podstawowego wyjaśnienia – rozszerza, dopowiada, ocenia.
5. Korekty, dopowiedzenia, prostowanie nieścisłości
- dopowiedzenie, doprecyzowanie, sprostowanie, uzupełnienie, wyjaśnienie szczegółów
Takie synonimy podkreślają, że wcześniejsza informacja już istniała, ale wymagała poprawy lub rozwinięcia. „Sprostowanie” skupia się na błędzie, „dopowiedzenie” – na dodaniu czegoś, co zostało pominięte, „doprecyzowanie” – na zbyt ogólnym, niejasnym opisie.
„Sprostowanie” zazwyczaj koryguje nieprawdę lub pomyłkę, „doprecyzowanie” – rozmytą, zbyt ogólną informację, która nie musi być fałszywa, tylko niewystarczająco ścisła.
Subtelne różnice między wybranymi synonimami
Wyjaśnienie – tłumaczenie – tłumaczenie się
„Wyjaśnienie” i „tłumaczenie” są w wielu kontekstach wymienne, ale „tłumaczenie” brzmi potoczniej. „Tłumaczenie się” ma wyraźnie emocjonalne zabarwienie – sugeruje obronę, czasem próbę uniknięcia odpowiedzialności. „Wyjaśnienia” w liczbie mnogiej częściej występują wtedy, gdy ktoś oczekuje od kogoś rozjaśnienia sytuacji oficjalnie („żąda się wyjaśnień”).
Uzasadnienie – argumentacja – wyjaśnienie
„Uzasadnienie” to wyjaśnienie uzupełnione o przyczyny i podstawy decyzji. „Argumentacja” skupia się na samych argumentach i ich kolejności. „Wyjaśnienie” może być krótsze, mniej formalne i nie zawsze musi zawierać pełen zestaw argumentów – czasem jedynie obrazowy opis.
Objaśnienie – wykład – wykładnia
„Objaśnienie” jest ogólne i może dotyczyć jednego słowa, gestu czy sytuacji. „Wykład” zakłada dłuższą formę mówioną lub pisaną, zazwyczaj uporządkowaną, edukacyjną. „Wykładnia” ma profil prawniczy – to oficjalna interpretacja przepisów, a nie dowolne wyjaśnienie.
Doprecyzowanie – dopowiedzenie – sprostowanie
„Doprecyzowanie” uszczegóławia, „dopowiedzenie” dopełnia (dodaje nową informację), „sprostowanie” poprawia błędną treść. Wszystkie należą do rodziny wyjaśnień następczych – pojawiają się po pierwszym komunikacie, który okazał się niewystarczający, niepełny lub błędny.
Przykłady użycia w zdaniach
- Po zebraniu poproszono kierownika o pisemne wyjaśnienia dotyczące opóźnień w projekcie.
- To nie są wyjaśnienia, tylko niekończące się tłumaczenia się i przerzucanie odpowiedzialności.
- Nowelizacja ustawy budzi wątpliwości, dlatego resort przedstawił szczegółową wykładnię przepisów oraz obszerne uzasadnienie.
- Twoje pierwsze objaśnienie było zbyt ogólne, przyda się krótkie doprecyzowanie najważniejszych kwestii.