Po lekturze tego tekstu dobranie formy „obaj” albo „oboje” w zdaniu zajmie dosłownie ułamek sekundy. Na początku jednak warto cofnąć się do podstaw gramatycznych i zobaczyć, skąd ta różnica w ogóle się bierze. Wbrew pozorom nie chodzi tu tylko o „wyczucie językowe”, ale o dość konkretne reguły. Znajomość tych zasad przydaje się w mailach służbowych, oficjalnych pismach, ale też w zwykłej codziennej komunikacji. Poniżej uporządkowane wyjaśnienie z przykładami, które da się od razu zastosować w praktyce.
Co właściwie oznaczają „obaj” i „oboje”?
Na początek warto jasno rozdzielić znaczenie i zakres użycia obu form.
„Obaj” i „oboje” to liczebniki zbiorowe odnoszące się do dwóch osób lub rzeczy. Odpowiadają mniej więcej słowu „dwójka”, ale nie są całkowicie wymienne.
Najogólniejsza zasada wygląda tak:
„obaj” – tylko do męskoosobowych | „oboje” – do grup mieszanych, dzieci i niektórych rzeczowników
Za tym uproszczeniem stoi kilka konkretnych reguł, o których dalej. Dobrze jednak od razu zaznaczyć ważną rzecz: w części sytuacji forma „oboje” będzie nie tylko poprawna, ale wręcz jedyna możliwa. Z kolei „obaj” ma wyraźnie ograniczony zasięg.
„Obaj” – kiedy używać formy męskoosobowej
Forma „obaj” łączy się wyłącznie z rzeczownikami rodzaju męskoosobowego w liczbie mnogiej. W praktyce chodzi po prostu o grupę złożoną z mężczyzn.
Poprawne użycia:
- obaj koledzy
- obaj bracia
- obaj profesorowie
- obaj piłkarze
Przykładowe zdania:
✔ Obaj bracia pracują w tej samej firmie.
✔ Obaj lekarze byli zgodni co do diagnozy.
Warto zauważyć, że „obaj” wymusza też odpowiednią formę orzeczenia:
✔ Obaj byli zmęczeni.
✖ Obaj były zmęczone.
Jeśli w grupie pojawia się choć jedna kobieta, forma „obaj” odpada. Nie da się poprawnie powiedzieć:
✖ Obaj uczniowie (o chłopcu i dziewczynie)
✖ Obaj pracownicy (o mężczyźnie i kobiecie)
W takich sytuacjach wchodzi do gry „oboje”.
„Oboje” – forma wspólna dla różnych rodzajów
„Oboje” ma szerszy zakres użycia i pojawia się wszędzie tam, gdzie sama forma „obaj” już nie wystarcza. Najczęściej łączy się z:
- grupami mieszanymi (mężczyzna + kobieta),
- rzeczownikami nazywającymi dzieci,
- częścią rzeczowników niemęskoosobowych, gdy podkreśla się ich „parzystość” lub wspólne działanie.
Typowe połączenia:
✔ oboje rodzice
✔ oboje małżonkowie
✔ oboje znajomi (kobieta i mężczyzna)
✔ oboje uczniowie (np. chłopiec i dziewczynka)
✔ oboje dzieci
Ważny jest też kontekst wieku: przy rzeczowniku „dzieci” forma „oboje” jest naturalna:
✔ Oboje dzieci poszło spać przed 21.
Natomiast przy dorosłych mężczyznach lepiej brzmi „obaj”:
✔ Obaj synowie pracują za granicą.
✔ Obaj koledzy są po studiach.
Typowe połączenia z „oboje”
Są zwroty, w których forma „oboje” jest tak utrwalona, że praktycznie nikt nie próbuje jej zastępować „obaj” czy „dwoje”. To przydatne punkty orientacyjne.
Najbardziej charakterystyczne połączenia:
- oboje rodzice – niezależnie od tego, czy chodzi o mamę i tatę, czy np. o dwie matki lub dwóch ojców w sensie prawnym; po prostu para opiekunów,
- oboje małżonkowie – standard w języku prawnym i urzędowym,
- oboje państwo – w formułach grzecznościowych (np. „Czekamy na odpowiedź od obojga państwa Kowalskich”),
- oboje narzeczeni, oboje partnerzy – gdy chodzi o parę.
W tych przykładach forma „obaj” brzmiałaby sztucznie albo zmieniałaby znaczenie. „Obaj rodzice” sugeruje wyłącznie ojców, a więc w praktyce byłby to konstrukcja mocno podejrzana semantycznie.
Różnice w praktyce: przykłady zdań poprawnych i błędnych
Dla wielu osób największą trudność sprawiają sytuacje graniczne, szczególnie w zdaniach, gdzie płeć nie jest jasno wskazana. Wtedy zwykle rozstrzyga się to na poziomie logiki zdania.
Przykłady kontrastowe:
✔ Obaj bracia zdali egzamin.
✔ Oboje uczniowie zdali egzamin. (np. uczennica i uczeń)
✖ Obaj uczniowie zdali egzamin. (o dziewczynie i chłopaku)
✔ Oboje rodzice podpisali zgodę.
✖ Obaj rodzice podpisali zgodę. (w domyśle: dwóch ojców – w praktyce prawie się tak nie mówi)
✔ Obaj piłkarze strzelili po jednym golu. (dwóch mężczyzn)
✔ Oboje piłkarze strzelili po jednym golu. – naturalne, jeśli chodzi o parę: piłkarz + piłkarka
Warto też zwrócić uwagę na sytuacje, w których rodzaj gramatyczny nie jest oczywisty, bo sam rzeczownik ma jedną formę dla obu płci (np. „student”, „nauczyciel”, „psycholog”). Wtedy forma liczebnika decyduje o tym, jak odbiorca zinterpretuje skład grupy:
✔ Obaj psychologowie uczestniczyli w konferencji. – dwóch mężczyzn
✔ Oboje psychologowie uczestniczyli w konferencji. – psycholog i psycholożka (albo dowolna mieszana para)
„Obaj” i „oboje” a liczebniki, zaimki, nazwiska
W tekstach formalnych i medialnych liczebniki „obaj” oraz „oboje” często występują z nazwiskami, zaimkami i innymi określeniami. Wtedy również obowiązują podstawowe reguły.
Z nazwiskami:
✔ Obaj Kowalscy zabrali głos w dyskusji. – dwóch mężczyzn o tym samym nazwisku
✔ Oboje Kowalscy przyjechali za późno. – małżeństwo lub mieszana para o tym samym nazwisku
Z zaimkami:
✔ Obaj byli na zebraniu. – dwóch mężczyzn
✔ Oboje byli na zebraniu. – para mieszana albo nie wiadomo, jaka para, ale wskazuje się na „dwójkę jako całość”
Z innymi liczebnikami i określeniami bywa bardziej elastycznie, ale ogólna zasada się nie zmienia – jeśli grupa jest męskoosobowa, naturalne jest „obaj”, jeśli mieszana lub „rodzinna” (rodzice, małżonkowie), lepiej brzmi „oboje”.
Wyjątki, wahania i współczesne tendencje
Norma językowa w przypadku „obaj” i „oboje” jest w miarę stabilna, ale w praktyce można zauważyć pewne wahania, szczególnie w języku potocznym i medialnym.
Po pierwsze, w wielu sytuacjach forma „dwoje” wypiera zarówno „obaj”, jak i „oboje”:
✔ Dwoje uczniów nie przyszło na lekcję.
✔ Dwoje rodziców przyszło na wywiadówkę.
Takie zdania są poprawne, choć przy „rodzicach” część użytkowników nadal preferuje tradycyjne „oboje rodzice”.
Po drugie, w mowie potocznej zdarza się słyszeć formy typu:
✖ Obaj rodzice przyszli na zakończenie roku.
✖ Obaj małżonkowie pochodzą z tego samego miasta.
Odbiorcy zwykle rozumieją takie zdania, ale z perspektywy normy są one co najmniej wątpliwe. W tekstach oficjalnych lepiej ich unikać, bo sugerują, że chodzi o dwóch mężczyzn.
Po trzecie, współczesne tendencje do unikania wskazywania płci sprawiają, że częściej sięga się po neutralne konstrukcje:
- dwie osoby zamiast „obaj/oboje”,
- oboje rodzice zamiast „matka i ojciec”,
- dwoje dzieci zamiast „chłopiec i dziewczynka”.
To właśnie w takich kontekstach „oboje” ma się całkiem dobrze i wydaje się bardziej pojemne znaczeniowo niż „obaj”.
W tekstach oficjalnych forma „oboje” jest bezpieczniejsza tam, gdzie płeć nie jest istotna lub nie jest znana.
Jak zapamiętać: proste skojarzenia i mini-test
W praktyce wystarczy jedno-dwa skojarzenia, żeby temat „obaj czy oboje” przestał sprawiać kłopot.
Po pierwsze – krótkie podsumowanie:
- obaj – tylko mężczyźni (rodzaj męskoosobowy),
- oboje – para lub grupa mieszana, rodzice, małżonkowie, dzieci, „dwójka jako całość”.
Proste skojarzenie:
Obaj = „obaj panowie” – jeśli da się wstawić w myśli „panowie” i to ma sens, forma „obaj” będzie odpowiednia:
✔ Obaj panowie lekarze → obaj lekarze
Oboje = „oboje rodzice” – jeśli konstrukcja przypomina relację rodzinną, parę, wspólnotę, zwykle lepiej zagra „oboje”:
✔ Oboje małżonkowie, oboje partnerzy, oboje uczniowie (para)
Na koniec krótki test kontrolny. W każdej parze wybór liczebnika zmienia sens:
- Obaj / Oboje Kowalscy mieszkają za granicą.
- Obaj / Oboje pracownicy przyszli na spotkanie.
- Obaj / Oboje studenci zdali egzamin.
- Obaj / Oboje rodzice podpisali dokument.
Możliwe odczytania:
- obaj Kowalscy – dwaj mężczyźni o tym nazwisku; oboje Kowalscy – para (np. małżeństwo),
- obaj pracownicy – dwaj mężczyźni; oboje pracownicy – pracownik i pracownica,
- obaj studenci – dwóch studentów; oboje studenci – student i studentka,
- oboje rodzice – naturalna, neutralna forma; „obaj rodzice” sugerowałoby raczej dwóch ojców i brzmi sztucznie.
Jeśli w głowie pojawia się odruchowe pytanie „czy na pewno chodzi o dwóch mężczyzn?”, to dobry sygnał, że forma „oboje” będzie bezpieczniejszym wyborem.