Wiele osób zakłada, że skoro mówi się „z tamtego miejsca”, to poprawnie będzie także „z tamtąd”. Źródłem tego błędnego zapisu jest mechaniczne przenoszenie konstrukcji składniowej na pisownię – ucho podpowiada jedno, zasady ortografii drugie. Prawidłowa informacja jest prosta: poprawny zapis to wyłącznie „stamtąd”. Błąd „z tamtąd” jest traktowany w języku polskim jako poważna pomyłka ortograficzna, widoczna jak na dłoni w każdym oficjalnym tekście. Warto więc uporządkować temat raz, a dobrze, bo dotyczy on nie tylko jednego słowa, lecz całej rodziny podobnych form.
Stamtąd czy z tamtąd – szybka odpowiedź
Na początek bez owijania w bawełnę:
- poprawnie: stamtąd
- niepoprawnie: z tamtąd
Słowo „stamtąd” jest zaimkiem przysłownym wskazującym, zapisuje się je zawsze łącznie, bez żadnej spacji i bez poprzedzającego „z”. Oznacza: „z tego miejsca”, „z tamtego miejsca”.
Nie ma w języku polskim ani jednego kontekstu, w którym forma „z tamtąd” byłaby uznana za poprawną – niezależnie od stylu (potoczny, oficjalny, literacki) czy regionu.
Norma językowa dopuszcza tylko formę „stamtąd”. Zapis „z tamtąd” jest błędem ortograficznym, nawet jeśli w mowie brzmi „naturalnie”.
Skąd bierze się błąd „z tamtąd”?
Błąd nie jest przypadkowy. Wziął się z kilku zjawisk, które nakładają się na siebie w codziennym użyciu języka.
Po pierwsze, działa analogia: „z tego miejsca” → „z tamtego miejsca” → „z tamtąd”. W mowie granica między wyrazami się zaciera, więc łatwo uznać, że słyszalne „z” należy zapisać osobno.
Po drugie, w polszczyźnie istnieje dużo połączeń przyimka „z” z różnymi zaimkami i przysłówkami, np.: „z daleka”, „z bliska”, „z przodu”. To utwierdza w przekonaniu, że podobnie powinno być tu.
Po trzecie, większość osób rzadko zastanawia się nad tym, że część takich wyrazów powstała historycznie z połączenia przedrostka s- z zaimkiem czy przysłówkiem. W mowie funkcjonują już jako całość, ale w głowie bywa, że wciąż „rozsuwają się” na dwa elementy.
Efekt: w tekstach nieformalnych, mailach, a czasem nawet w dokumentach urzędowych pojawia się „z tamtąd”, co bardzo obniża wiarygodność autora w oczach uważnego czytelnika.
Jak działa „s-” w słowie „stamtąd”?
Aby zrozumieć, dlaczego poprawne jest „stamtąd”, warto przyjrzeć się roli przedrostka s- w podobnych wyrazach. To nie jest przyimek „z”, który stoi osobno, lecz element słowotwórczy.
Zaimki wskazujące z przedrostkiem s-
W języku polskim istnieje grupa zaimków i przysłówków, które powstały z połączenia przedrostka s- z zaimkiem (np. „tam”, „tu”, „tąd”). Tych wyrazów nie rozdziela się na piśmie, bo funkcjonują jako jedno słowo, o ustalonej formie i znaczeniu.
Do tej grupy należą między innymi:
- stamtąd – „z tamtego miejsca”,
- stąd – „z tego miejsca”,
- skąd – „z jakiego miejsca”.
W każdym z tych przypadków „s-” nie jest przyimkiem, tylko częścią wyrazu. Nie można więc napisać „z tąd”, „z kąd” ani „z tamtąd” – dokładnie z tego samego powodu.
Warto zauważyć, że w tradycyjnych opisach języka często wskazuje się na ten typ tworzenia zaimków jako na całą rodzinę form. Kiedy zna się już kilka przykładów, łatwiej zapamiętać regułę: jeśli coś odpowiada na pytanie „skąd?” w jednym słowie, bardzo często będzie to właśnie zrost z „s-”.
Inne przykłady: stąd, skąd, stamtąd
Najprostszy sposób na upewnienie się, że „stamtąd” pisze się łącznie, to porównanie go z innymi, dobrze znanymi formami.
Nikt nie zapisuje:
- „z tąd przyjechał”,
- „z kąd to masz?”,
- „idź z tam”.
Wszystkie te formy są intuicyjnie odbierane jako błędne. Tymczasem mechanizm jest dokładnie ten sam: stąd, skąd, stamtąd to jedna grupa, tworzona według tej samej zasady i zapisywana łącznie.
Jeśli więc pojawia się pokusa, by napisać „z tamtąd”, warto w myśli podstawić analogiczne zdanie z „stąd” lub „skąd”. Jeśli nie przyszłoby do głowy napisać „z kąd”, to „z tamtąd” też nie ma racji bytu.
Kiedy piszemy rozdzielnie: „z tamtego”, „z tego miejsca”
Osobna sprawa to przypadki, w których przyimek „z” naprawdę jest potrzebny i powinien być zapisany rozdzielnie. Chodzi o sytuacje, gdy następuje po nim normalny rzeczownik lub zaimek w dopełniaczu, a nie zaimek przysłowny typu „stamtąd”.
Poprawne konstrukcje rozdzielne to na przykład:
- „Wyszedł z tamtego domu”.
- „Zadzwonił z tego numeru”.
- „Wróciła z tamtej imprezy bardzo późno”.
- „Zszedł z tego miejsca na dół”.
W takich zdaniach „z” łączy się składniowo z rzeczownikiem lub zaimkiem w dopełniaczu („z kogo? z czego?” – „z domu”, „z numeru”, „z imprezy”). Mamy klasyczne połączenie przyimka z rzeczownikiem/zaimkiem, więc zapis rozdzielny jest naturalny.
„Stamtąd” wchodzi w grę, gdy zamiast całej frazy przyimkowej używany jest jeden zaimek:
- „Wyszedł stamtąd szybko” (= z tamtego domu).
- „Zadzwonił stamtąd jeszcze raz” (= z tamtego miejsca).
- „Wróciła stamtąd bardzo późno” (= z tamtej imprezy).
Wybór między „z tamtego domu” a „stamtąd” to kwestia stylu i precyzji, ale nigdy ortografii: jeśli występuje krótki zaimek przysłowny, zapisuje się go łącznie.
Najczęstsze pułapki w podobnych wyrażeniach
Błąd „z tamtąd” nie jest odosobniony. Wpisuje się w szerszy problem: niepewności, kiedy pisać coś łącznie, a kiedy rozdzielnie. Warto poznać kilka pokrewnych przykładów, bo mechanizm bywa podobny.
„Naprawdę” i „na prawdę” – co z tym zrobić?
Jedną z najbardziej klasycznych pułapek jest para „naprawdę” vs „na prawdę”. Tutaj także działa analogia: „na serio”, „na pewno” – więc czemu nie „na prawdę”? Tymczasem zasada jest jasna:
- „naprawdę” – jako przysłówek („to jest naprawdę trudne”) pisze się łącznie,
- „na prawdę” – bywa poprawne tylko wtedy, gdy chodzi dosłownie o „na jaką prawdę?” (np. „przysięgał na prawdę objawioną”), co zdarza się niezwykle rzadko.
Podobnie jak w „stamtąd”, forma przysłówkowa utrwaliła się jako jedno słowo i w zdecydowanej większości kontekstów tylko taki zapis jest poprawny. Rozdzielna postać to już inna konstrukcja składniowa, o innym znaczeniu.
To pokrewne zjawisko: zlepienie dwóch dawniej odrębnych elementów w jeden wyraz, który dziś funkcjonuje jako zwykły przysłówek. Rozdzielanie go na siłę (tak jak „z tamtąd”) jest sprzeczne z aktualną normą.
„Z powrotem” czy „spowrotem” – dlaczego tu jest odwrotnie?
Inny typ pułapki dotyczy formy „z powrotem”. Sporo osób, na fali analogii do „stamtąd”, zaczyna pisać „spowrotem” – i tu tym razem trafia kulą w płot.
W obowiązującej normie polszczyzny przyjmuje się:
- poprawnie: „z powrotem” – dwa wyrazy,
- „spowrotem” – uznawane za błąd ortograficzny w języku ogólnym.
Dlaczego? Bo „z powrotem” to zwykłe połączenie przyimka i rzeczownika, które nie utrwaliło się jako jeden wyraz tak silnie jak „stamtąd” czy „stąd”. Słowniki jednoznacznie wskazują na pisownię rozdzielną.
To pokazuje, że nie istnieje jedna prosta zasada „zawsze łącznie” albo „zawsze osobno”. Konieczne jest odwołanie się do konkretnej formy notowanej w słownikach. W przypadku „stamtąd” – zapis łączny; w przypadku „z powrotem” – wyłącznie rozdzielny.
Z praktycznego punktu widzenia opłaca się więc zapamiętać nie ogólną regułę, tylko kilka charakterystycznych par: „stamtąd” (łącznie) – „z powrotem” (osobno), „naprawdę” (łącznie) – „na pewno” (osobno), itd.
Jak to zapamiętać – proste sposoby
Jeśli forma „z tamtąd” wciąż błyska w głowie jako możliwa, można wykorzystać kilka prostych skojarzeń.
- Skorzystać z rodziny słów: „stąd – stamtąd – skąd”. Wszystkie trzy zapisuje się łącznie, wszystkie mają „s-”.
- Ułożyć w myśli zdanie: „Nie mów z tamtąd, bo to jak napisać z tąd albo z kąd”. Brzmi sztucznie? I słusznie – bo tak właśnie wygląda błąd.
- Traktować „stamtąd” jako odpowiednik całej frazy „z tamtego miejsca”. Jeśli w zdaniu jest „stamtąd”, nie ma tam już miejsca na „z”.
Pomaga też prosta praktyka: przez pewien czas świadomie zwracać uwagę na tę formę w czytanych tekstach (książkach, artykułach). Wystarczy kilka spotkań z poprawnym zapisem, by oko zaczęło automatycznie odrzucać wersję błędną.
Ćwiczenia: popraw zdania
Na koniec kilka krótkich zadań. Najpierw wersja z błędem, poniżej – poprawna forma.
-
„Przyszedł z tamtąd bardzo zdenerwowany.”
→ „Przyszedł stamtąd bardzo zdenerwowany.” -
„Z tamtąd widać całą okolicę.”
→ „Stamtąd widać całą okolicę.” -
„Wyszedł z tamtego domu i już z tamtąd nie wrócił.”
→ „Wyszedł z tamtego domu i już stamtąd nie wrócił.” -
„Odejdź z tąd, to niebezpieczne miejsce.”
→ „Odejdź stąd, to niebezpieczne miejsce.” -
„Nie wiadomo z kąd on to wszystko wie.”
→ „Nie wiadomo, skąd on to wszystko wie.”
Po kilku takich poprawkach zasada przestaje być teorią, a zaczyna wchodzić w nawyk. A o to właśnie chodzi – żeby zapis „stamtąd” był tak oczywisty, jak „stąd” i „skąd”, bez chwili wahania.